Köken Ergun's Writings

NOSTALGIA OVERDOSE

2012-01-16T10:05:00.000-08:00

article orginally published in PARAGRANA 20 (2011) by Akademie Verlag.

Köken Ergun

Nostalgia Overdose

Homesickness in Wedding Ceremonies of theTurkish-German Community in Berlin

Having a focus on wedding rituals of the Turkishcommunities in Berlin, this research is based on the ways in which ritualsstrengthen community bonding within immigrants away from their homeland. Whendone periodically, such rituals reassure social connections within immigrantcommunities, while creating borders to keep others outside. Unlike weddings inTurkey, those in Germany are performed in purpose-built indoor spaces, isolatedfrom the German community. This voluntary isolation enables the restaging ofcultural codes and forms of the homeland, which often results in excess ofemotions related to nostalgia. This in turn mutates cultural symbols foryounger members of the immigrant community and paves the way to confusedidentities.

“Our festivals are the movement of the hook that serves to bind togetherthe various sections of the straw roofing so as to make one single roof, onesingle word.”^{^[1]}

Home is where you feel at home. Although this might sound simple, afterliving away from home for so long and having made different homes in differentparts of the world, it is personally the closest I can get to a definition of home. After all, the experience of homeis primarily a personal issue. Secondly, it is an emotional and abstractphenomenon, which makes attempts of rational definitions almost like Sisyphusworking. Therefore, I deliberately omit such definitions here, favoring a moreemotional approach. Records of emotional experiences of individuals constitutethe basis of this survey. The simplicity of this expression also underlines thecomplexity of the matter at hand. The notion of home for Turkish immigrants inGermany is complicated. The country’s large Turkish community – officially referredas “German citizens with (Turkish) immigration background” dates back to theinitial labor recruitment contracts between Turkey and The German FederalRepublic in 1961, shortly following the construction of the Berlin wall; hencethe abrupt stop to the flow of workers from East Germany.^{^[2]}A Turkish gastarbeiter^{^[3]}who was 30 at the time is now eighty, babies of gastarbeiter fathers born in Turkey in the 60s and brought toGermany in the 70s are now reaching their fifties, their respective childrenwho are born and raised in Germany are now in their twenties already startingto have siblings. This simple timeline suffices to show that a great portion ofTurkish immigrants living today in Germany have not spent their adolescence or evena single part of their life in Turkey. With such limited social and culturalties to Turkey it would be wrong to assume that home means Turkey for them. If we are going to talk abouthomesickness it is imperative that we keep this information in mind. After allhow can you be homesick for a home you never had?

Then what is home for this generation of “TurkishGermans”?^{^[4]}In sporadic interviews with my Turkish German neighbors in Berlin’s Kreuzbergdistrict upon their return from summer holidays in Turkey mostly at thehometown of the parents, I have asked younger members of the family (away fromtheir parents) how they felt in Turkey. The majority of the answers demonstratethat they felt somewhat “different”. When asked to elaborate on it, mostsubjects choose to talk about the feeling of home. For instance Emir, theyoungest son of the Akin family replied “People are different over there, wecannot communicate much. I didn’t feel at home, but more like a guest. We gothrough this every summer and I try that my father doesn’t realize my emotions.It would make him sad.” Thirty-two year old florist Hasan Yusufeli works at hisfamily owned shop next to the Schlesisches Tor metro station in Kreuzberg. Herecently made his second marriage to a Turkish girl from Malatya, apredominantly Kurdish city in the East. He had great difficulties to bring hiswife to Germany, due to the harsh visa regime of the German Federal Republic.One day during our regular chats at his shop while buying flowers I asked himhow things were going. He expressed his frustration about the whole process,sinking to his knees at one point almost as if he lost all hope. When I said,“Maybe it would be easier for both of you to live in Turkey?” He exclaimed “No!They will eat me there!” In Turkish slang “to eat a person” means they willfool and trick you mostly because you are naive or less cunning than theothers. He continued: “I grew up here, all my family is here. Look, I have madea home here for myself.” Similar expressions chime around many middle agedTurkish Germans who see Turkey as their land of cultural origin and source ofan ambiguous nostalgia but not their real home. Despite all hardships they facebecause of being “the other”, Germany is still the only country they think ofliving in. This is despite the shifts in the global economy in recent years. Atthe peak of labor immigration to Germany, Turkey was a poorer country with ahigh unemployment rate and political instability – two of the main reasons forimmigration. Today, it is a prospering regional power with vast jobopportunities. Nevertheless, even this fact does not seem to motivate TurkishGermans to a relocation to Turkey, as this would clearly mean leaving their ownhome for the home of their parents – a home whose language they cannot speakwell or its social structures they cannot adapt to. The fear of being eaten by “them”is therefore no exaggeration.

One of the most disputed aspects of TurkishGerman culture is the insufficiency of social integration into German societyat large. In a country where more and more public figures admit the failure ofmulticulturalism like other immigrant groups Turkish Germans also tend to livein more closed groups; that is, among themselves.^{^[5]}By doing so they collectively create “support structures” not only to lessenthe pains of xenophobia that they are subject to but also to escape from thechallenges of integration. The situation is complex. But on the other hand,this act of closing in is not surprising if one recognizes the fact thatespecially the rural Turkish society essentially consists of closed groups offamily and kinship. Therefore, like the case of Turkish Germans in Germany,similar reactions are seen in Turkey within inland immigrants who move from thecountryside to big cities like Istanbul. They also prefer to live in closedgroups, defining their identity in terms of their fatherland and through kinshiprather than by being an integrated part of the big city. Here is the clash oftwo different societies: one that is traditional, the other modern. To followHenry Maine’s distinction, one in which “rights are distributed through status,taken/inherited from personal relationships and inheritance” and the otherwhere “people act individually with the principles laid out by written andformal laws.”^{^[6]}In the case of Istanbul, the two groups who do not integrate well into eachother, namely the modern and the traditional, are both Muslim and Turkish. Theact of closing in is therefore not only related to differences in nationalityor religion but also more to culture. These closed groups primarily try topreserve social bonds within them and maintain their own cultural values, whichare often very different from other people living the modern city life.However, what is perhaps meant to be cultural preservation could gradually turninto xenophobia. This brings forth various kinds of isolation. Those who arefrom Istanbul know that this giant metropolis is composed of several isolatedcommunities of inland immigrants differentiated by their place of origin,mostly from rural areas. Until recently, public transport from theseneighborhoods or towns to other parts of the city has been scarce, making themsegregated. The popular contemporary expression of “Istanbul: not a big citybut a giant village!” proves this point. Residents of these towns still havelittle connection with the people living in the central parts of the city andvice versa. For example, many immigrant families feel hesitant about lettingtheir children go to modern and more secular neighborhoods of the city such asEtiler or Beyoglu – the city’s nightlife center, stating the difference of their lifestyle.^{^[7]}In fact, this sounds similar to how some Turkish German residents of Berlin donot spend time in certain parts of the city, such as Friedrichshain, PrenzlauerBerg, etc., and how some German residents would not be crazy about lingering inNeukölln and even Kreuzberg. In other words, the path to understanding Turkish integrationissues in Germany begins in Istanbul.

To come back to Berlin: as family or kinshipties on their own are not sufficient to strengthen the bonding of the “closedsociety” in a totally different country other forms of cultural bonding areencouraged by repetitive social gatherings. Especially those social gatheringswith traditional forms are treated with more respect and meticulousness.Weddings are one of them.

Like in many cultures around the world, inTurkey weddings are considered and treated as important social gatherings for themeeting of family and kins. Abroad, especially with the lack of other suchsocial gatherings their importance is intensified, even exaggerated. They gobeyond pure nuptial ceremonies. Their social value and functions are multiplied;they become sort of glues to social bonds or chargers to the battery of thecommunity. And there are plenty of them as the common saying among TurkishGermans proves: “Dügün eksik olmaz” (never a lack of weddings). Throughout theyear, every weekend Berlin’s wedding halls are fully booked with often twoweddings back-to-back, with the exception of the summer months six, seven andeight^{^[8]}when the workers often take holidays to go to Turkey, where a second wedding ceremonymay be hold for the same couple.^{^[9]}Wedding guests are not only family members or close friends but consist of alarger group of people who might be little known to the host families. As itwould be considered a shame to have small group of guests in your wedding thegeneral idea is to have it as crowded as possible. Therefore, if you are aTurkish German living in Berlin you are likely to get wedding invitations asfrequently as a “social butterfly” would get dinner invitations in a big city.The significance of weddings in the community is shown by the frequent use ofidioms and metaphors with the word wedding: for example when two acquaintanceswant to say that they should be meeting more on their own initiative, theywould use the expression “Düğünden düğüne görüşüyoruz!” (We see each other fromone wedding to another) even though it wasn’t at a wedding that they last saweach other. But its role and frequency makes wedding a phenomenon thatdescribes a generic form of meeting. For example, when someone refers to ahappy social gathering they could refer to it as “Düğün dernek!” meaning“Wedding gathering!” A host who is receivinga lot of guests at home could say at a merry moment: “Baksana, düğün dernekoldu!” (Look! It became a wedding gathering) meaning that it became a biggathering, with stress on its positive and joyous qualities.

The wedding hall is the gateway to the crucialquestions of this survey. At this point I remind myself of Victor Turner andhow he in “Liminal to Liminoid” shows the passage from one social status to theother being accompanied by a parallel passage in space; a spatial movement fromone place to another.^{^[10]}In the weddings of Turkish Germans in Berlin, there is also an interim spacebetween these two territorial spaces; a threshold to be passed, a limen – the latin stem from which vanGennep developed his expression of liminality.The wedding hall is this limen, thethreshold. Weddings usually take place outdoors in Turkey; in more “accessible”spaces open to the rest of public such as a village square, the garden of afamily house or a space in the town like a car park etc., but in Berlin theyexclusively take place indoors, namely in the wedding hall, a clearly definedspace which is closed to the outside world.

Banu Kaskati (30) is the previous presenter ofthe popular TV program “Evleniyoruz” (We are getting married) for TD 1,which is about wedding ceremonies of Turkish Germans in Berlin. Families whowill have weddings race to go on to this program. They reserve their place withBanu months in advance. During her assignment with “Evleniyoruz” between2006-2008, she has been to over 500 weddings. I accompanied her with my videocamera from time to time.^{^[11]}Years later, during one of our interviews for this survey we tried to put thewedding hall in Berlin in a relation to Turkey and Germany by making smalldrawings on a paper in front of us. I first sketched a drawing, which had twocircles. One of them represented Turkey, the other Germany. Inside the Germancircle I drew a small rectangular and called it “wedding hall”, then extendedtwo arrows from this rectangular to the Turkey circle (Fig. 1).She looked at it and said “No, it should be like this” and drew only one bigcircle naming it Germany. Inside this circle she placed a small circle, namingit Turkey (Fig. 2).Pointing at the small circle she said: “Thisis the wedding hall. It is a small Turkey inside Germany. It is our space, itbelongs to us. We enclose ourselves here from the outside world. We create asmall Turkey in here”, and she added: “It is a voluntary isolation”.

Figure 1 Figure2

Banu was born in the rich coastal city of Izmir, Turkey’s third largest.Her family moved to Germany when she was nine. Along with her work for the TVstation she is a graduate of Media Studies and Communication at the TechnicalUniversity of Berlin. Along with her good “Istanbul Turkish” she speaks fluently“high German”, socializes with Germans as well as with people from othernationalities. Neither she nor her family is religious. Occasionally she can bemy clubbing partner as well as one of the best followers of my exhibitions. Sheis one of those who would be called – in the popular German term – “wellintegrated”. Her choice of not even naming the wedding hall on the drawing andcalling it “a small Turkey” is worth noticing. Although she is born in Turkey,she represents a very common idea among all generations of the Turkish Germancommunity. Even those who are born and raised in Germany still see suchexperiences as belonging to Turkey, just like how they name Kreuzberg as “smallTurkey” – as opposed to “das kleine Istanbul” (Little Istanbul) used by theGermans. What is really referred to is the Turkish culture, not the Turkishhomeland, as there is a difference. One can still be attached to Turkishculture without considering Turkey as home. Like how Robert Musil explains forUlrich, the main character of The Manwithout Qualities with the words “he has fallen in love with the idea offalling in love”,^{^[12]}one can fall in love with a fantasy of the homeland, just because he/she needsto live that emotion of longing.

Inside the wedding hall there is a rigidstructure which is hardly been broken. It brings to mind Rappaport’s expression“invariance of rituals”.^{^[13]}A typical wedding, which usually starts at 18:00 and ends at midnight isdivided into sections that has specific names, forms and rules. These rigidrules are hardly changed. The evening starts with the greeting of guests by theparents of bride and groom. Those who enter take their reserved seats. Recordedmusic is played – often slow Turkish pop, mostly the youth start dancing, warmingup the dance floor. Around 19:00 the couple arrives with fanfare and enters thehall under arches of torches or leaves held by maidens – a primarily Westerninfluence. The first solo dance of the couple is made in the middle of thedance floor, to their favorite song; mostly slow Turkish pop – another Westerninfluence. At the end of their dance, the groom opens the bridal veil with thewords “You are my honor” and kisses her forehead. With this sign live musicstarts as the crowd gathers around them and the first ecstatic halay circle is formed.^{^[14]}This first halay goes on about 40minutes until the dinner is served. The dinner is surprisingly short and plain.There is a rush to finish the food and continue with the dances. Dancesconstitute most of the wedding. Actions are more meaningful than words here. Itwouldn’t be an exaggeration to say that weddings are danced, not done. Thesecond halay section, which lastslonger than the first one also has the elders in the circle and naturally moretraditional songs are played and danced. This part is probably the one mostcharged with emotions of homesickness and longing. Although no alcohol isserved in most of the weddings, dancers might look like that they are under theinfluence of alcohol. This is due to the excess of a variety of emotions led bynostalgia. On most occasions this part lasts about an hour, until the master ofceremonies announces the arrival of the wedding cake. After the couple has cutthe wedding cake in typical Western style and after it is distributed to theguests, the couple performs the second and last solo dance. With theculmination of this dance, the longest part of the wedding ceremony commencesand can last more than an hour. The taki(adornment) ceremony is the handing out of money and gold gifts by the weddingguests. The master of ceremonies announces every single gift over themicrophone, stating the amount and the name of the giver. The money and goldusually is pinned on the wedding dresses of the bride and the groom, but insome occasions, especially when a great number of givers are expected a “tableof elders” can be formed to supervise the reception of gifts. The main reasonfor this is that the excess amount of money and gold expected could not fit tothe surface of the bridal dress, and it might also get too heavy for the brideor the groom to carry the attached gifts. The money collected at the taki ceremony supports not only theimmediate families involved in the marriage, covering the wedding costs butalso the whole community prospers and endures with it. For the money taken nowmust be returned with surplus at another wedding, making it a system ofexchange of gifts that is similar to potlatch.^{^[15]}The wedding comes to a close with the wrap-up of taki. While guests slowly leave, the immediate family of the coupleperforms one last dance; their most emotional one. In what I used to refer as “theCinderella effect”, by midnight the wedding hall is emptied and guest go out tothe “real world”, leaving the temporary isolation behind, with all its merrymemories ...

This sort of invariance of wedding ceremonies is a sacred issue to theTurkish community. Especially in the older generation, I experienced there isa serious concern of possible deterioration of cultural and moral codes in theircommunity. As they see their form of weddings as a protection against thisdeterioration, they tend to be conservative about its structure andperformance. In a process that Schechner calls “restoring the past” weddingsare used to preserve the ideal form of their culture; that is, before theimmigration took place. Weddings then are essentially nostalgic events.

Nostalgia is a hybrid word worth explaining.Coined by Swiss physician Johannes Hofer in the late 17^th centurywhile he was researching on conditions of homesickness among Swiss mercenariesfighting far from their motherland in the flat plains of Europe, it is acombination of the Greek word nostos,to return home, and algia, longing.^{^[16]}He diagnosed it as a disease of imagination that deprived the body of itsnormal strength: “the ailment spread along uncommon routes through theuntouched course of the channels of the brain to the body, resulting in an uncommonand ever present idea of the recalled native land in the mind”.^{^[17]}The complications ranged from nausea to loss of appetite, from pathologicalchanges in the lungs to brain inflammation all the way into an inclination tosuicide. The nostalgic patient was considered to be possessed by a “mania” oflonging. More interestingly for our case, the patient had an aggravatedcapacity for remembering things about home (such as scents, sounds, tastes,etc.) that would not be noticed by those who are back home or went unnoticed byhimself if he was (living) at home. In her interesting work about the globalepidemic of nostalgia, Boym summarizes some of the agents of the so-called “nostalgiadisease” as follows: “Gastronomic and auditory nostalgia were of particularimportance. Swiss scientists found that rustic mother’s soups, thick villagemilk and the folk melodies of Alpine valleys were particularly conducive totriggering a nostalgic reaction in Swiss soldiers. [...] The sounds of ‘acertain rustic cantinella’ that accompanied shepherds in their driving of theherds to pasture immediately provoked an epidemic of nostalgia among Swiss soldiersserving in France.”^{^[18]}Although leeches, warm emulsions, opium and purging of the stomach wereprescribed, the best remedy was to return “home”. Hence the word nostalgiafirst started to be used as a painful yearning to return home, and its corereferent was homesickness. Its closeaffiliation with homeland and origin also made it akin to nationalism; anemotion turned into a movement that swiped across Europe following the FrenchRevolution. The German heimweh, Frenchmaladie de pays and the Spanish mal de Corazon are all expressions becomingpopular in this period. Following the second half of the 20^th centuryhowever, with its assimilation into American popular speech the word came todefine rather more positive emotions of yearning for the past, past-time or memorieson a broad scale. Triggered by digital progress and globalization it nowrepresents an emotion that underlines the human side of life, and usuallypointing at its “analog” qualities. In a way it became a sort of rebellionagainst the modern idea of time, that is, a mixture of history and progress. AsBoym argues: “It favors the part of history in this equation but it alsodeconstructs history by turning it into a private or collective mythology sothat one can visit time like space [...] In other words we can now resist theirreversibility of time that plagues the human condition.”^{^[19]}That is, nostalgia takes control of us: it shapes a world on its own and makesus long for a re-visit to that world, but only temporarily and to be repeatedagain. It is like an addiction in this sense. From a different perspectivenostalgia could be “under control”. In its most contemporary form it can beseen as one of these emotions that is consumed. Hollywood, fashion and themusic industry all use and even abuse nostalgia. From the Modernist themed Titanic to eco-friendly Jurassic Park, from Vivienne Westwood’s Victorian inspirations to John Galliano’sbaroque collection, from Amy Winehouse’s songs reminding us of the jazz sounds ofthe 50s to Grace Jones’ re-rendering of “Glam”, nostalgia is ever present in contemporaryculture. Nostalgic elements attached to things make you purchase these things.So as we go along, nostalgia evolves too, taking new shapes and forms as itprogresses and multiplies. It is now such a wide covering term that its “alluringobject is notoriously elusive”.^{^[20]}

How do we then place nostalgia in weddingceremonies of Turkish Germans? And how do we read it? Perhaps I shall ask thequestion in another way: how do theyfeel and read it? What do they make of it? Is the emotion in control of them orare they in control of the emotion? What emerges from this temporary andisolated experience?

People who have been living away from their homelandfor a long period of time develop a certain kind of cultural conservatism thatis highly emotional. When abroad, objects, songs, celebrities, news, food thatbelong to the homeland are attributed almost as emotional totems. When livingat home the same things would have been passed without notice, since there isplenty of opportunity to reach them. For example, each time I make a homecomingand go back to Istanbul I make it a big issue to go to the hamam,^{^[21]}celebrating it to the maximum, entering it with almost exaggerated excitementand staying long hours inside, almost ecstatically. I had been doing thisrather indifferently when I used to live in Istanbul – in and out and no furthermention of it. Like in the example of the Swiss soldiers abroad, the merementioning of a certain dish from Turkey may trigger an enormous amount ofhomesickness for a Turkish German. Overhearing a folk song can make him/heremotional. A raki bottle on the tablecan create nostalgia and when it is consumed it can ease the pain.^{^[22]}Even a certain behavior, like a certain kind of hospitality found in Turkishculture but rarely seen in German culture can bring people to emotional highs,while it would be normal and ordinary in Turkey. Similar to totems, all ofthese entities or things are treated as having a soul that belongs to anemotionally charged geographical location. They are symbols of the homeland.They both heal and trigger homesickness. Weddings are cultural performanceswhere several of these totems or symbols are celebrated and staged at the sametime. Songs, dances, food, behavior patterns that are attributed with home all meet inside the wedding hall.Nostalgia unites all participants under one roof. Everything is done accordingto this leitmotif. The staging of nostalgia is not done in obvious ways such asputting Turkish flags or other national symbols around the wedding hall, orarranging image projections with pictures from the “homeland”. It happens inmore performative ways. It is the attention paid to do the dances in their mostcorrect way, that is, to stay close to the traditional form. It is the choiceof the songs that the live music band plays. The hierarchies in kinship arealso staged in an exaggerated way. The youth behave better in the wedding hall.They pay more attention to values of respect. In other words, everyone strivesto stage the perfect family, the perfect community. The elders benefit from theirtemporary dominance and the respect they are generating, even though they knowit is a bit manipulated. In short, tradition is revived and restaged.

However, this staging has a double effect,determined by the age of the participants: the first group are the elders andthe middle aged, who have actually lived at “home” or who know it well enough.The second group are those who have not seen it except for brief visits; they wereborn in Germany. For the first group this staging of acts and symbols thatbelong to the home culture leads to an “overdose of nostalgia”. The resultingemotion is a mixture of melancholy and hope. Melancholy, because they arecelebrating yet another wedding away from home, they are enclosing themselvesyet another time inside and they are making themselves forget yet another timewhat lies outside. Hope, because the restaging of nostalgic symbols and actsgives them support to continue the hardships of living abroad. It is the hopebut not the melancholy they take with them outside when the wedding ends. Thiscollective hope will linger in the community until the next wedding, when itwill be recharged. This is perhaps another reason why there are so manyweddings, or perhaps why especially the elders are so enthusiastic about goingto weddings of “everyone they know little or well” as my corner shop ownerHalil Oturmaz told me one day. At the age of 64 he says he socializes only inweddings or in the mosque. When I asked him if meetings in the mosque or at weddingscreate more solidarity in the community, he replied “The weddings of course!Men and women are together there. Everyone comes! It feels like you are back inTurkey, with all your loved ones around you.” “How important are weddings foryou?”, I asked and he replied: “If there were no weddings we wouldn’t have survived[this life]! We remember who we are at weddings.” For the elders, nostalgiamaintains their own culture. Weddings exaggerate it. It is also this overdoseof nostalgia that incites them to temporarily ignore the host culture: “We havea tough life here. We leave all those troubles outside when we go to a wedding.We are all welcoming people, but sometimes we also need to close our doors. Itis necessary [here].”

The second group is more confused. Staging ofnostalgic symbols brings about something else in them: a confusion about the “idea”(in the Platonic sense) of home and its consequent deformation. With the lackof several original elements such as the climate, the food and the wholeatmosphere of the homeland, elders try to re-stage cultural codes in a mimeticprocess, with tools that do not actually belong to the homeland. This creates acertain mutation of symbols. This mutation has a concave mirror effect to thosewho do not know what the original role models feel like. If rituals are “mirrors”which help the participants to see their identity, then what happens if thismirror deconstructs the original image and shows us something that isdifferent, mutated? What identity does the participant see then? And how doeshe react to it? Do they live in a sort of cultural limbo?

In fact they do. This is visible to anyone whocomes from Turkey to Berlin, i. e., anyone who is raised up in Turkey. It is easy tosee the deep identity crisis of younger Turkish Germans. It is visible in theirlanguage, a mixture of German and Turkish with a peculiar intonation and an uncommonuse of words that would surprise many Turkish people. It is visible in the waythey dress and manipulate their look with either heavy make-up or an excessivesolarium-tan or the adjustments of their eyebrows, not only by girls but also byboys. It is clearly visible in the music they listen to which consists either ofquite outdated Turkish pop songs or of completely unexpected folk tunes thatwould normally be attributed to much older people back in Turkey. When theirelders are charged with excessive amounts of nostalgia they are naturallycontaminated with it. However, they do not know the home that nostalgia is madefor, so they remain confused. But during my experience with the youngergeneration I found that admitting confusion is not a desired situation. It isseen like a sort of defeat or impotency. Therefore, they adapt to the situationas best as they can. In this path of appropriation they walk relatively ontheir own, cause the elders no longer seem to be coping with their ways. Anotherelder I talk to regularly, Fehmi Özbek (53), who is retired from Siemens sees awidening gap between the youth and themselves: “It hurts my heart. We don’tspeak the same language. They don’t listen to us, they go their own way. Theyare Germanified. Some people say they are more German than Germans. We are losingour identity.”

The expression “Germanification” is essentialto the understanding of this state of uncertainty. It is a word mostly used byelder Turkish Germans in response to the shift of their children towards Germanculture. Ironically, the youth who are seen as more German than Turkish bytheir elders are seen more Turkish than German by the Germans, as well as theTurkish who live in Turkey. How they see themselves is yet another complication.Among many other young Turkish Germans I directed this question to Savaş Kurt (25), a corner shop owner in Neukölln who was born and raised inGermany. Savaş speaks a broken Turkish and German with that peculiar TurkishGerman dialect. He is a high school dropout, went in and out of social welfareseveral times until he was able to set up this business. He is an avidsupporter of Galatasaray, the Turkish football team from Istanbul, and theteam’s flag is hung between the German and Turkish flags at his shop.Preferring to speak in the second plural rather than the first personal hesays: “We don’t really know who we are, but would anything change if we knew?Is it that important? All we want is that people see us as humans, not assomeone with this or that nationality or culture. The Germans don’t want us inGermany, the Turks don’t want us in Turkey. So what do we do? We have to keepwalking, we cannot afford to fall. ‘They kick more the one who falls’.”^{^[23]}This emotional answer I got from Savaş makes me think that the instinct ofsurvival suppresses anything else in this social conflict. The daily life of ayoung Turkish German is not spent with worries of who they really are and whatthey are going to do about it. Theirs is a worry for staying alive and enjoyingthat life. On the other side, so many words are spoken about and so manypolitics are done on them. They are kicked to one side by their elders, kickedto another side by the German society and “side kicked” by the Turkish society.Ironically, their role models still mostly come from Turkey, and they see theircultural backbone as Turkish; a culture they know not from firsthand experiencebut through the filter of their family or the media. In this sense the nostalgiathey feel for the Turkish home is a custom made one, which in turns proves thepoint of the elusiveness of this emotion in our time.

[1] MauriceLeenhardt, La fete du pilou en Nouvelle-Caledonie. In: L’Anthropologie 32, 1922: 226.

[2] Deniz Göktürk/David Gramling/Anton Kaes (eds.): Germany in Transition: Nation and Migration1955-2005. Los Angeles 2007: University of California Press.

[3] Gastarbeiter (guest worker) is the German word used to describeforeigners admitted to Germany with an emphasis on their temporality: it wasinitially conceived that they would stay for a limited period of time andexpected to return home with the host’s gratitude. The 1965 Ausländergesetz(Foreigner Law) stated that foreigners could stay in Germany as long as theyhad a valid visa and continued to “serve the needs of the Federal Republic”, whichis still in force today. As an example, my so called “artist visa“ given in theyear 2010 states that it will “expire with the termination of the activity as avideo artist.“ Interpretation of this vague concept was in the hands of varioussemiautonomous agencies, resulting until today in several cases of ambiguityand inequalities. The 1974 “family reunification“ law that enabled spouses tojoin the workers resulted in a population boom of immigrants, which reached 4.4million in 1980. It is estimated that German citizens with Turkish ethnicbackground is currently 1.9 million people, composing 2.4% of the total populationof 81,4 millions.

[4] I prefer touse this expression for the following reasons: The word Turkish immigrant is no longer valid for them since they did notimmigrate but were born and raised in Germany. In my opinion, the more officialuse of German citizens with Turkishimmigrant background reflects a certain kind of xenophobia by still keepingstress on their otherness as the siblings of immigrant parents. Therefore, Ifind it more appropriate to follow the example of “African-Americans”, the termwith which black people in the USA prefer to be called. The decision of puttingTurkish in the first place, and not saying German Turks is twofold: First, “GermanTurk” again has a negative resonance by claiming that one has to be more Germanthan Turkish – a bad example that is used in Israel with the officialexpression of “Israeli Arabs”, rather than “Arab Israelis”. Second, the pejorativeexpression used in turkey for Turkish people who live and work in Germany is“Almanci”, meaning the Germaner, close to German Turk.

[5] On October 15, 2010, former central banker Thilo Sarrazin whoin his controversial book accused Muslims of lowering the intelligence ofGerman society has made the public statement “Multiculturalism is dead”. Twodays later Angela Merkel, the chancellor of German Federal Republic told ayouth meeting of her party that “Multiculturalism has utterly failed“. Source: Guardian newspaper, October 20, 2011.

[6] Henry Maine, Ancient Law: Its connection with the earlyHistory of Society and its relation to Modern Ideas. London 2008: BruntonPress, p. 92.

[7] Private interview with a taxidriver who works in the Beyoglu district because of the frequency of work inthe region, but lives with family in Gaziosmanpasa, a poor suburb of mostlyAlevi immigrants from Middle Anatolia. August 2011, Istanbul.

[8] In their daily (German)speech, Turkish Germans often use numbers when referring to the months of theyear, whereas native Germans would do this only in rare occasions, mostly inofficial correspondences. This is a broader linguistic issue that cannot bediscussed in detail here. Suffice it to give one last example which may helpour understanding of the nuances and problems in cultural integration: duringmy research I realized that Turkish immigrants not only in Germany, but also inFrance and Belgium do not use the name „Euro“ for money but „Lira“ – thecurrency of the Turkish Republic. This is the case even in Switzerland with itscompletely different currency.

[9] This doublecelebration is often not out of pleasure or choice but more due to theimpossibility of bringing all guests to Germany, because of the above mentionedvisa regime in this country.

[10] Victor Turner, From Ritual to Theatre: The HumanSeriousness of Play. New York 1982: PAJ Publications, p. 25.

[11] From these recordings I have madea three channel video (art)work called “WEDDING”. 2007-2008.

[12] Robert Musil, The Man without Qualities. New York 1996:Vintage, p. 522.

[13] Roy Rappaport, Ritual andReligion in the Making of Humanity. Cambridge 2011: Cambridge University Press.

[14] Halay is traditionally played during wedding onthe zurna, supported by a davul, but in the recent years, electronic instruments havestarted to replace them. Typically, Halay dancers form a circle or a line whileholding each other with the little finger or shoulder to shoulder or even handto hand with the last and first player holding a piece of cloth. It is anational dance in Armenia, Azerbaijan, Iran, and Turkey.

[15] Potlatch is a rendering of total services practiced by people ofthe Pacific North West coast marked by the host’s lavish distribution of giftsor sometimes destruction of property to demonstrate wealth and generosity. Themain purpose of the potlatch is the re-distribution and reciprocity of wealth.

[16] Johannes Hofer, MedicalDissertation on Nostalgia (1688). Trans. Carolyn Kiser Anspach. Bulletin ofThe Institute of the History of Medicine 2.6, Aug. 1934: 376-391.

[17] Ibid.: 381-2.

[18] Svetlana Boym, “The Future ofNostalgia”. New York 2001: Basic Books, p. 164 (page marks from e-book edition, based on reading device used).

[19] Ibid., p. 191-2

[20] Ibid., p. 197.

[21] Hamam: Turkish bath.

[22] Raki: a traditional alcoholic drinkin Turkey and neighboring countries; called Ouzoin Greece, Arak in Arabic countries.

[23] Turkish proverb.

istanbul modern ve ismi üzerine

2011-12-28T01:58:00.000-08:00

bir aile kolleksiyonunun hallicesi olan istanbul modern'in kalbine giden damarlarin kesilmesi bu kurumunun kendine (belki) ceki düzen vermesini saglayabilir. bu da sanatcilarin bizzat desteklerini cekmeleriyle olur, oldu. dün aksam sergiden cekilme karari alan 5 sanatcinin yani sira bizler, attigimiz imzalar disinda, davranislarimizda, secimlerimizde ve hatta türkiye disindaki sanat camiasi icinde konusmalarimizda bu kurumun ettiklerini acikca ifsa etmek, hakikati hayalden ayristirmaliyiz. zira yurticinde ve yurtdisinda bir cok kisi isminden dolayi hala istanbul modern'i türkiye'nin önde gelen san'at kurumu olarak saymaktadir. bir sonraki adim "istanbul museum of modern art" isminin hakkinin istanbul modern'den alinmasi davasi olabilir. kendilerine yakistirdiklari bu isim kendi asagilik komplekslerini alenen afise ettigi gibi türkiyeli insanin tanzimat sonrasi alistirilageldigi daha karmasik asagilik kompleksinin üzerine akillica kurulmustur.
lütfen sessiz kalmayin. biliyorum hepiniz dertlisiniz ve karsisiniz bu duruma, ama n'olur hareket edin, onu belgeleyin, yazin, konusun, yayin, iletin, ulastirin. bu sürecte birbirimize de destek olalim, görüs farkliliklarimizi kisisel kavgalara dönüstürmeyelim.

Geç Kalındı, Sansür Kabul Ediliyor: Tepkisizlik Üzerine

2011-12-22T01:49:00.000-08:00

Sansür suçtur, yapanın yanına bırakılmaması gerekiyor.

İstanbul Modern’in bir bağış toplanma gecesinde satılmak üzere Bubi'den istediği bir işi sansürleme girişimi yanlış, sanatçısının söz konusu işi etkinlikten çekmesi son derece doğrudur.

Sansür söz konusu olduğunda sanatçının kim olduğu önemli değildir, sen de olabilirdin. Bu bağlamda etkinliğin karakteri de önemli değil. Önemli olan sansür mekanizmasının yeniden çalışmış olmasıdır. Sansürü otoriter rejimler ve kişiler yapar ve karşı çıkılmadıkça da yapmaya devam ederler.

Son olarak Filistinli sanatçı Larissa Mansour’un Lacoste Elysee Fotoğraf Ödülleri’nde sansürlenen işi bu mekanizmanın her daim işlediğinin acı bir göstergesidir. Lozan’daki Elysee Müzesi Lacoste sponsorluğunda sanatçıya bir iş sipariş etmiştir. Ortaya çıkan iş fazla Filistin yanlısı olduğu için beğenilmemiş ve ilk önce ödül sergisinden kaldırılmıştır. Daha sonra gelen tepkiler üzerine müze bu ödülü topyekün iptal etmeye karar verdi. Bütün bunlar üç dört gün içinde oldu.

Halen İstanbul Modern’de çeşitli sergilerde işlerini sergileyenlerin tepkisi ise ne yazık ki çok geç oldu. Bu sanatçıların hiç birinin sergiden çekilmeyi düşünmemesi beni çok üzdü. Konuştuğum sanatçılar toplu hareket etmek istediklerini, beraber bir tepki yazısı kaleme almaya çalıştıklarını, bu nedenle tepkinin geciktiğini söylediler.

Nisan 2011’de İzmir Fransız Kültür Merkezi ve K2’nin Centre Pompidou ile ortaklaşa gerçeklestirdiği sergiden benim, Erkan Özen ve Berat Işık’ın isleri “siyasal olarak sakıncalı oldukları” gerekçesiyle çıkartılmış, biz tepki verince geri adım atılmış ve işlerin olduğu gibi sergiye geri alınmalarına karar verilmişti.

İlk tepkim “Beni alsanız da artık girmem” olsa da biz de toplu hareket etmeye karar verdiğimiz için aramızda yaptığımız uzun tartışmaların ardından sansür edilmeye çalışılan eserlerin seyirci tarafından görülmesi gerektiğine karar verdik. Ümidimiz bunun üzerine bir tartışma ortamı açılmasıydı. Olmadı. Hem de hiç bir şey olmadı!

Şimdi bu kararımdam dolayı pişmanım. Keşke kendi işimi çekseydim.

Sanatçılar olarak bizim yegane üretimimiz işimizin kendisidir. Kendimizi başka türlü ifade edemediğimiz için böyle yapıyoruz. O halde neden ifade biçimimizin dışında bir medya kullanarak tepkimizi sadece yazı ile gösteriyoruz?

Duygusal alınterimizin emeği olan bu işler tepkimizin de şeklini belirlemelidir.

Keşke bir sanatçı yarın İstanbul Modern’e gitse de herkesin gözü önünde işini duvardan indirse, DVD’sini çıkartıp cebine koyup gitse.

Keşke sansür yapan bu otoriter kurumda işi sergilenmeyen sanatçılar da "Siz bu aklı değiştirmedikçe yok size iş miş!" dese.

Aristofanes’in Lysistrata’sında kocaları yıllarca savaşan kadınlar “Savaşı bitirmedikçe size şeftali yok!” demişlerdi...

Ben Kimim ki? Elmas Deniz Köken Ergun ropörtaji

2011-12-21T08:28:00.000-08:00

Aslen Türkçe yapılan bu ropörtaj ilk olarak "WHO AM I ANYWAY? Three interviews with Köken Ergun" adlı kitapda yayınlanmıştır.

Kunsthalle Winterthur Publications. Berlin: 2011

Ben kimim ki?

Elmas Deniz veKöken Ergun söyleşisi

Berlin, Haziran 2011

Elmas Deniz: İşlerindeher zaman kalabalıklar, kitleler öne çıkıyor. Birden fazla sayıda insanın konuedildiği törenlere ve ritüellere yer veriyorsun. Binibining Promised Land’de, Wedding’de konu edilen bir grup insanvar, hatta Tanklove’da bile işininesas hedef aldığı kitle, bir kasaba veonların yaşadığıdeneyim. Şimdiye kadar tek bir birey üzerinden gidenbir hikaye hiç anlatmadın. Yani, bir bireyi konu alarak hiç işüretmedin. Bu seçimin özel bir sebebi var mı?

Köken Ergun: Aslında içinde tek bir bireyin olduğubir işim var: Untitled(İsimsiz). Videodakendim oynuyorum, ama burada bile aslında bir grupla ilgileniyorum. Birperformans yapıyorum, farklı türbanlar takıp ağlıyorum.Burada, derdim, tutucu şekilde laik olan Türkdevletinin kendi vatandaşlarının bir kısmına -ki buçok büyük bir grup- bu kıyafetle üniversiteye girişiya da kamu işyerlerinde çalışmayıyasak etmiş olması. Aslında türban takıp da bu türbaskılara maruz kalan, bu durumdan muzdarip olan insan ben değilim,yine başkası. Ben kendimi onların yerine koyup,onların yaşadıklarını anlamaya çalışıyorum.

ED: Yani, öznen hiçbir zaman tek bir kişideğil. Bunu biraz daha konuşalımmı?

KE: Benim düşüncemegöre insanlar ikiye ayrılıyor. Bir tarafta, kendini özgür birey olarak ifadeeden, her şeyi kendi başınayapıp, ‘determinist’ bir azimle olayların akışınıve dünyayı değiştirebileceğineinanan insanların oluşturduğu,şu an içinde bulunduğumuzcoğrafyadaki grup var. Öbür taraftaysa, benimdaha çok doğuda, spesifik olarak da DoğuAkdeniz’de gördüğüm, ümmetle ya da cemiyetlehareket eden insanların oluşturdukları toplumlar var. Untitled (İsimsiz)işini yaparken bütün bunları düşünecekkadar akıllı değildim. Benim sanata başlamamdan,yani ilk işimi yapmamın üzerinden 6 sene geçmiş.Ben ancak son birkaç senedir derdimin “grup versus (karşı)birey” olduğunu görüyorum. İçimdeçözemediğim, gizli bir şeyvar ki bunun üzerine gidiyorum. Bu tür işleriyapmadan da rahat duramıyorum.

ED: Bunu söylemen ilginç, çünkü işleriniüretirken “bir meselem var, bir derdim var, o dertten yola çıkıyorum”. Hatta exorcism (şeytançıkarma) ile tarif ediyorsun bunu. Sen özne olarak nerede duruyorsun, bunumerak ediyorum. Birey üzerinden işlemiyorsun meseleyi. Konuyuseçen sensin ve hep kitlelerden bahsediyorsun. Kişiselolarak işinin neresinde duruyorsun?

KE: İçinde. Duruşumzamanla değişti, gelişti,başka formlar aldı, ama bir şekildehep işin içindeyim. Aslında, her projem, kişiselolarak rahatsız olduğum durumlar üzerine kurulmuşdeğil. BenAskerim, Bayrak ve Untitled, kişiseldurumlarla, ilk gençlik yıllarında yaşadığımtravmalarla ilgili. WEDDING’de birazuzaklaşmaya başlıyorum.Konu daha toplumsal bir hal almaya başlıyor. TANKLOVE dersen, yine toplumsal bir konuvar. Video, Türkiye’nin siyasi tarihi ile ilgili ama beni kapsayan kişiselbir uzantısı da var bunun. Zira, yurtdışında sıksık maruz kaldığım, “biz demokratiğiz,siz değilsiniz” tarzı yüzeysel fikirlere bir tepkide var. “Bakın, bir gün sizin de başınızagelebilir” demek için yaptım bu projeyi. Filipinlileri konu ettiğimproje düşünülünce... Ben de bir göçmenim, yurdumdanuzak yaşıyorum ve memleketimi özlüyorum. Ama...

ED: Aşura’yı sorayım?

KE: Aşura’da benimle ilgili, kişiselbir problem yok.

ED: Sanırım yıllar içinde yapmak istediklerindaha netleşti. Kitlelere, topluluklara ve onların ritüellerineolan ilgin belirginleşti. Bunun getirisi olabilirmi?

KE: Kitlelere ilgim farkında olmayarak başladıbence. Benim şöyle bir meziyetim var: insanlarlarahatça iletişim kurup onları bir arayagetirebiliyorum. Sanat pratiğimin de en güçlü tarafı bubelki de.. Kendimi de çok açıyorum onlara. Bu projelerde beraber çalıştığımya da konu ettiğim kişilerbenimle ilgili çok şey bilirler. Hiç sakınmam, saklamam.Belki Şiilerle olan projede bu durum biraz farklıgelişiyor. Onlarla, İsrail’dekiFilipinli arkadaşlarımla yaptığımgibi her şeyimi konuşamadımhenüz. Bir ay boyunca her akşam camide buluşupprovaları izledim, çekim yaptım, ama prova bitiminde onları geride bırakıpmahalleden ayrılır, kendi hayatıma geri dönerdim. Bu süre içinde çok kişiselseyler konuşmadık. Ama Aşuragününden sonra, yani çekimler tamamen bitince, evlerindeki yemeğeçağrıldım. Orada birçok şeyanlattım, beni daha yakından tanıdılar, ama her şeyimianlatamadım.

ED: BinibiningPromised Land’de, içindebulunduğun topluluk daha eğlenceamaçlı bir arada. Sonuçta, hayatları sıkıntılı olsa da eğlenceicin bir araya gelmiş insanların yaptığıbir güzellik yarışmasından bahsediyoruz. Aşura’daki topluluğabakıncaysa, Binibining’dekiyle kıyasedilemeyecek kadar ciddi bir konu var. Buna bağlıolarak, senin iletişiminin de etkileniyorolmalı, değil mi?

KE: Tabii ki. Zaman içinde onlarla iletişimimdeğişikboyutlar alacaktır, eminim. Onlarla her sene daha da ilerleteceğimilişkimi.

ED: Hiç devam etmek istediğinbir projen oldu mu?

KE: Projeler aslında hep devam ediyor. Filmlerbittiğinde bu gruplarla iletişimimisürdürüyorum. Sık sık geri dönüp onları ziyaret ediyorum. Gidemediğimzamanlarda Facebook’dan hep iletişim halindeyiz. Filipinlilerarasında bir tek James Dandan(organizatör olan transeksüel) Facebook kullanmaz, onunla da her ay telefondakonuşuruz. Nasıl diye merak eder, ararım hep. Sırdaşızdır.Saatlerce konuşuruz. Dedikodu da yaparız. Mesela,geçenlerde telefonu açar açmaz “My friend, my friend there is a problem!” (Arkadaşım,arkadaşım bir sorun var!) dedi. İsrailvizesi bitmek üzereymiş. “Filipinler’e dönmekistemiyorum. Türkiye’ye geleyim, oradaki travestilerin durumu iyiymiş”dedi. Ben de “İyi ama o kadar da iyi değildedim.” “Peki o zaman Almanya’ya geleyim, gelince orada bana bir işbul” diye cevap verdi. “Yapma, öyle zor olur, önce sana vize almamız lazım”dedim ben de. Ertesi ay İsrail’e gittiğimde,Facebook’tan benim Tel Aviv’e geldiğimi öğrenenlerdenbir kısmı hemen beni arayıp benzer isteklerde bulundular. Hem (üzüntüden) içimburkuldu, hem de aramızda seneler içinde gelişengüveni düşünüp garip bir şekildegururlandım.

TANKLOVE’ı yapalı üç sene oldu. Her sene çekimleriyaptığım yere gider, köy halkını ziyaret ederim. Tankınasfaltta bıraktığı izleri tekrar görürüm.Beraber yemekler yeriz. İlk defa bu sene bir problemoldu, gidemedim. Bu sefer kendi kendime şöylededim: “Artık çok dağılıyorum. Aynı anda Binibining, Aşura derken çok sayıda insanlailetişim kurmam gerekiyor ve takip etmem zorlaştı.”Ama geriye döndüğüm de oluyor. WEDDING ise daha ‘voyeuristic’ bir iş.Bu projede çalışırken, çekimleri yaparyapmaz kaçıyordum. O zamanlar, topluluklarla ilişkilerimAşuraya da Binibining zamanındaki gibi değildi. Ama WEDDINGbu günlerde Berlin’de sergileniyor ve filmde görünen insanları teker tekerbulmaya çalışıyoruz. Bu kişilereulaşıp, onları sergiye davet etmek ya da filmiellerine ulaştırmak istiyorum.

ED: Bu etik bakışzamanla gelişti sanırım?

KE: Evet. Artık eğerçekmiş olduğuminsandan tam izin alamazam bu durum beni rahatsız etmeye başlıyor.‘Voyeuristic’ projeler yapmam zamanla zorlaştı,çünkü kendime böyle bir ahlak edindim. O yüzden şimdigeri dönüp WEDDING filminin içindekikişileri bulmak, “Yıllar önce sizleri çekmiştim,gelin bakın” demek istiyorum.

Caferi cemaatinden Adem,Winterthur’daki sergiye gelmek istediğinisöyledi. Eskiden olsaydı endişe ederdim, acaba beğenecekmi, diye. Ya da cemaatin liderleri ne diyecek kendime diye sorar, büyük heyecanyapardım. Ama şimdi, beğeniya da sonucun o kadar da önemli olmadığını düşünüyorum.Durum başka bir boyut kazandı. Onlar benim çabamıgördüler ve işe bu gözle bakıp çabamıtakdir edecekler.

ED: Aşura ilk işinolsaydı belki de senin bu tavrını anlayamayacaktık. Bu etik kararların görünürolmayacaktı. Ne dersin?

KE: Bu senin anlattığınyaradılışı tersine çevirmek gibi oluyor. Ben öyle düşünmezdim.Böyle olması gerekiyordu, oldu...

ED: Bunun gibi dini bir ritüelin gösterilmesihakkında doğal bir endişetaşıyabilirdim. Ama yaklaşımınıve konu ettiğin insanlarla olan ilişkibiçimini düşününce rahatlıyorum. İknaoluyorum. Ben de İstanbulluyum, ben de bu meselere yakınım. Bu politik konularınnazik dengesini düşününce bu soruyu sormakistedim. Kim neyi ne şekilde söylüyor? Bunu düşünereksordum sorumu. Yoksa, haklısın, yaradılışı tersineçeviremiyoruz...

Peki sen Türkeye’deki sanatüretimi içinde kendini nasıl konumlandırıyorsun?

KE: Vallahi pek konumlandıramıyorum galiba. Kendimikonumlandırayım mı bilemiyorum. Bu pek ilgimi çekmiyor. Bu soruya cevap vermekiçin düşünmek de ilgimi çekmiyor. Ben kendi yolumdailerliyorum. Sık sık sorarım kendime: Sanatçı ne kadar diğersanatçıların farkında olmalı? Sanatçı ne kadar diğerüretilen şeyleri görmeli? Yani hiç ilgim yok diyemem,var. Ama çok ilgilenmiyorum.

ED: Bu tavrın, sanat üretimine nasıl başladığınlailgilidir belki de. Geleneksel biçimde okulda başlayanlarfarklı tabii. Sen sonuçta bir tercih yaparak bu alana girdin. Ben oyuncu olmakistemiyorum diyerek sanata başladın. Bu yüzden kendinikonumlandırmakla ilgilenmiyor olabilirsin misin?

KE: Evet, baştahiç film yapma fikri yoktu. Ama sanırım bununla ilgili değil.Okullu olanlardaki sıkıntıları ben de fark ediyorum. O endişelerbende yok mu? Tabii ki var. Her sanatçı onaylanmak, kabul edilmek ister. Amaben olayları ulusal boyutta ya da İstanbul ve Berlin boyutundagörmüyorum. Biraz daha geriye dönersek, benim ulus devletle boşunaproblemim yok! Ulusal temsilleri anlayamıyorum. Ben burada, Berlin’de Türk yemeğiniövebilirim, geldiğim ülkenin şimdikiiyi enerjisini övebilirim, sık sık “Türkiye iyi gidiyor!” diyebilirim. Ama benkendimi bir ülkenin vatandaşı olarak göremiyorum. NiyeBerlin’deyim diye sorabiliriz. Demek ki, Türkiye’de bana batan bir şeylervar, demek ki ben orada rahat değilim, bazı şeylerdenmemnun değilim. Dolaşmayıda seven biriyim. Burada, Berlin’de olmak istememin en büyük nedeni şu:küçüklükten beri hep uluslararası bir şehirde yaşamakistedim. Bir gece yemeğe Arjantinli bir arkadaşımgelsin, diğer bir gece İsrailli,başka bir zaman Lübnanlı bir arkadaşımbana eşlik etsin, sonra hep birlikte gelsinler, aynımasayı, aynı yemeği paylaşalımistiyorum. Yeter ki hep aynı çevrede bulunmayayım.

ED: Belki de sen bu sebeplefarklı cemaatleri filmlerine konu ediyorsun. Böyle bir bağlantıolabilir mi?

KE: Evet, olabilir.

ED: İstanbulsen büyürken şimdi olduğundandaha tek kültürlü bir yerdi tabii.

KE: Belli ki şimdidaha iyi. Ama hala farklı kültürlerin bir kavşaknoktası değil. İmparatorlukzamanı gibi herkes oraya gitmek istemiyor. Çok gelen giden var ama yine de birdünya kenti değil. İmparatorluğunyıkılması ve ulus devletin kurulmasıyla yakından bağlantılıbir şey bu. Ama tek sorumlu ulus devlet mibilemiyorum. Her neyse, o şehir uluslararası kimliğindensıyrılıp bir Türk şehri haline gelmişve bu benim büyük bir problemim, Ben bu yüzden kaçtım. İlkLondraya gitmiştim. O sıralar gerek kendimerakımdan gerekse lisedeki eğitim sisteminin etkisiyleBatı edebiyatının başyapıtlarını okurdum.Dickens’i severdim. Orada hep Londra anlatılırdı, o yüzden çok özenirdim.Dickens’ı şimdi okursam, yazılanlara farklı bakacağımaeminim. Ama bir hevesle kaçmak istiyorsun. İstanbul’dayaşayanlar bilir: herkes oradan kaçmak ister.Sen de kaçmak istiyorsun.

ED: Ben büyürken kozmopolit biryer özlemi çekiyordum diyorsun. İşlerinsadece Türkiye bağlamından çıkmıyor. Başkaülkelerdeki göçmenler, farklı yerlerdeki yaşambiçimleri hakkında çalışıyorsun. Binibining’de İngilizcekonuşuyorsun ama Aşura’daki iletişiminanadilinde.. Danimarka’da karşına aldığınkitle, performansın kitlesi tamamen Danimarkalı. Burada, bulunduğuncoğrafyalarla işlerininilişkisi üzerine konuşmakistiyorum. Bazen insanlar kendi kimliklerinin ait olduğuyerlerden ve şeylerden uzak yaşamayakarar verirler. Bazıları, kendi milletiyle problemi olduğuiçin ülkesinden kaçıp yurtdışına gider. Sen, azınlıklar,göçmenler gibi anavatanından (memleketinden) uzakta yaşayanküçük grupların gerçek hayat temsilleriyle ilgileniyorsun. Orta Doğudenilen coğrafyada bulunmuşluğunvar ama orada işgale yönelik bir işçıkarmadın. Bulunduğun coğrafyalarlailişkin nasıl?

KE: Ben de kaçıyorum. Kaçmak, aşk-nefretikilemiyle de ilgili. Bazen nefret ettiğimiz içinkaçtığımızı düşündüğümüzbir şeyi aslında çok sevdiğimiziçin bırakmış olduğumuzufark ediyoruz. Nefret ettiğin için kaçtığınülkeye uzaktan bakınca o ülkeye dair sevgin pekişiyoraslında. Bende bu oldu. Yurtdışına gide gele, kendikültürümü daha iyi anlayıp sevmeye başladım. Busüreç içinde daha çok Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaşamamarağmen, kendi kültürüme daha yakın olan komşuülkelerin kültürü ile daha yakından ilgilenmeye başladım.Komşu derken Türkiye’nin şimdikisınır komşularından değil,Osmanlı İmparatorluğusınırları içinde kalan bütün kültürlerden bahsediyorum. İsrail,Filistin ve Lübnan’a olan ilgim buradan kaynaklanıyor. O coğrafyadakikültüre bakınca bizimki ile benzerlikler göze çarpıyor. Yemek kültüründen,kıskançlık ve dedikodu kültürüne kadar... İmparatorluğunyüzyıllar boyunca devam etmesinin sebeplerinden biri de, içinde bulunanhalkların duygusal olarak birbirine benzemesi. Mesela denizaşırıkoloniler üzerine kurulan Britanya İmparatorluğu’ndaböyle bir bağ söz konusu değil...

Anlattığımbağlar yüzünden, DoğuAkdeniz bölgesi beni çok çekti. Orada, halkın içinden biri gibi hissediyorumkendimi. Onlar da beni öyle kabul ediyorlar. Avrupa’da yaşarken böyleolmadı. Bu da bana esin veriyor haliyle. Şunu daitiraf etmeliyim: ‘conflict’ (çatışma, anlaşmazlık) debana esin veriyor. Örneğin, Almanya gibi, damdakalmış bir kedinin televizyonda haber olduğumuhafazakar bir kültür, bana iş yapma konusunda çok esinvermiyor. Ama burası, konsantre bir şekildeçalışmak için iyi bir coğrafya.İşte ben de bu nedenle işlerimiTürkiye ya da benzeri coğrafyalarda çekip, Almanyagibi sakin bir ortamda montajlıyorum. Yani Berlin benim için bir kütüphane.

Berlin’debeni ziyarete gelen İsrailli bir arkadaşım“Ben Tel Aviv’i bırakıp New York’a yerleşeceğim,acaba nasıl olur” diye sordu bir gün. “Alışırsınzamanla, bak ben nasıl alışıyorum” diye cevap verdim. Oda, “Sen dünyanın her yerinde yaşarsın, iki ayda alışır,onları da alıştırırsın kendine!” dedi. Dahaönce de söylediğim gibi, benim farklı insanlarlailetişim kurabilme kabiliyetim var. Ve zaten sanatpratiğim de bu. Buna sanat denir mi? Bilmiyorum amabu soruyla çok da ilgilenmiyorum.

Türkiye’dekisanat çevresi içinde kendini nasıl konumlandırıyorsun diye sormuştun.Aynı şeyi Almanya’daki sanat çevresi için sorsan,yine cevap veremeyebilirim. Bu konuyla ilgilenmedigim ortaya çıkıyor böylece. İlgilenmiyorumhakikaten. Bunu çok siniri bozulmuş bir şekildede söylemiyorum. Kimileri der ki “ben katiyyen sergi açılışlarınagitmem!” O şekilde değilbenimki.

GeçenlerdeSALT’ın açılışında, Hüseyin Alptekinsergisinde beni çok duygulandıran, ağlamamaneden olan bir sözü vardı.—duvarda yazılı bir altıntı: “ I love art, I hateartists.” Çok güzel bir söz. Ben “hate” kelimesini kullanır mıyım, bilmiyorum.Aslında ben de kullanırım. Çünkü Hüseyin bunu çok güzel, çok içten söylüyor. Hüseyin’itanıdığım için de biliyorum. Benim en çok hoşumagiden şey, sanatçının kişiliğinitanımak, öyle bakmak işlere.

ED: Hah iştebu. Sanatçının kişiliğinitanımak ne kadar önemli, ben de bunu sormak istemiştim!

KE: Çok önemli olduğunudüşünüyorum. Benim bilinmem lazım, işigören bir insanın işin içinde benden bir kaçparça bulması lazım.

ED: Aslında bu söylediklerinönceden sormuş olduğum,senin işin neresinde olduğunadair soruya da cevap oldu.

KE: Benaslında işin içindevarım. Kendimi çok öne çıkarmak da istemiyorum. Alfred Hitchcock her filmininiçinde illa görünür, ya da David Lynch filmlerinde oynar. Benim öyle birgörünürlük amacım yok. İşiniçinde, göze çarpmayacak şekilde var olmak istiyorum. Benimişin içinde var olma yöntemim, konu ettiğimkişilerle uzun zaman geçirmek, onlarla aynı yolagirmek ve baş koymak ve bütün bunlarıiçten gelerek yapmaktan geçiyor.

ED: Projelerin, hayatını steril ortamlarda geçirenbirisi için çok kafa açıcı olabilir. Bazı işlerinde,pek çok insanın hiç tanımadığı ve hayatlarında karşılaşmaimkanı sınırlı olan toplulukları gösteriyorsun. ÖrneğinAşura,WEDDING veBinibining’de alışılmadık topluluklar var. Aslında,izleyiciye, steril bir çevrede yaşıyorsunuz mesajını dailetiyorsun bir şekilde. Sen ne düşünüyorsun?

Sembolik bir örnek vereyim,bizler (Türkiye’de yaşayan sanatçılar) genellikle (Avrupave Kuzey Amerika’da yaşayan) adımızı telaffuzedemeyen insanlarla çalışıyoruz. Ama biz onlarınisimlerine aşinayız. Bu isimleri bilmemiz,matbaa ve ekonomiyle modernitenin getirisi bir yaygınlaşmasonucu, ama diğer tarafta bilinmeyen pekçok cemaat ve yaşam biçimi var. Hem batıyıanlamış hem de doğuyuçok iyi biçimde de içselleştirmişolarak sen bayağı değerlioluyorsun. Aslında burada bir adaletsizliğe de işaretediyorsun.

KE: Evet, işlerimlebir tokat atmak istiyorum bazen. Ben yaramaz bir insanım aslında. Hırçın birtarafım da var. Gündelik hayatımda görünmeyen hırçın tarafımı sanatı kullanarakortaya çıkartıyorum. TANKLOVE’da, sokaklardatank yürüttüm, çünkü Avrupalılara kızmıştım,Kuzey Amerikalılara kızmıştım—“siz mi bize demokrasiyiöğreteceksiniz” diye. “Bak gülme, bir gün seninbaşına gelebilir” demek istedim. 2003 yılındaKiasma’da Platform Garanti Güncel Sanat Merkezi’yle beraber Kimo işiniyapmıştık. Bir ay boyunca Platform’un ofisi vegalerisindeki sesleri, konuşmaları kaydetmiştik.Bunları Kiasma’da bir ses yerleştirmesi olarak tekrarcanlandıracaktık. Vasıf [Kortun] işle ilgili olarak “inhale” ve“exhale” terimlerini kullanmıştı. Yani İstanbuldakisesleri “inhale” edip, Helsinki’de “exhale” edecektik. Benim aklıma “exhale”yerine “vomit” (kusmak) sözcüğü gelirdi hep. Yani içimdehep bir kızgınlık vardı, Avrupa’daki steril ortama ve onun getirdiğiyukardan bakma haline dair. İnsanlara, “bakın dünyadaneler var, ne değişikhayatlar var” demek istiyordum. İnsanlar neler yaşıyorlar.İsrail’de yaşayıpda birçok İsraillinin farkına varmadığıFilipinli göçmenlerin hayatıyla ilgileniyorum, ya da İstanbul’dayaşayıp da birçok Istanbullunun bilmediğiŞii azınlıklarla çalışıyorum.Anneannemiz der ya, “oğlum bak ne hayatlar var”. İşte,ben bunu göstermek istiyorum.

ED: (Türkiye ile ilgili) konumlandırmaya dairneden o soruyu sordum, onu ifade edeyim. Egzotiklestirme ve kimlik politikalarısorunlarına yaklaşımını öğrenmekiçin sordum. Mesela, Untitled isimlitürban işinin algılanışındave dağıtımında, senin üretimini bir yana koyarsak,egzotikleşme tehlikesi var. Bu yüzden, sınırlandırılmışbir bağlam dışında,uluslararası bir alanda hareket edebilmen iyi bence.

KE: Aslında ben sorayım sana... Sen beni nasılkonumlandırıyorsun?

ED: Aslına bakarsan, sana soru sormaktan ziyadeyorum getiriyorum. Böyle sohbet etmek ikimize de iyi geliyor belki de. Sonuçtakendini Türkiye bağlamında değerlendirmiyorolmanın iyi tarafları da var—bu, sana daha genişbir alan sağlıyor. Zira, kendini egzotikleştirmektenöteye gitmeyen bir sürü üretim görüyoruz etrafta. Sen bunlardan ayrıduruyorsun.

KE: Aslında ben kendimi egzotiklestiremem, çünkükendimi ilginç bulmuyorum.

ED: Ben bu konuyu gündemegetirdim, çünkü içinden hep çıkmaya çalıştığımızbir durum var. Ben bunu ‘sahte alçakgönüllülük’ (false modesty) terimi ile açıklamaya çalışırım.Batılının, söylem olarak seninle eşitmişgibi yapıp, gizliden seni daha alt bir konumda algılaması. Bu da genellikle işinegzotiklesmesi veya kendini egzotikleştirmeninkaynağıdır. Senin bu durumda yaklaşımınımerak etmiştim. Sen kendi işlerindekameramansın, montajcısın, yapımcısın ve olayı bire bir tecrübe eden kişisin.Sen kendini işin içinde nasıl birpozisyonda görüyorsun? Öyle bir personaseçer misin kendine? Çevirmen, gözlemci, müellif... Ne dersin kendine?

KE: “Attached observer” diyorumkendime. Katılımcı olmak da var ama bu benim için tam olarak mümkün değil.Zira, ben Şii değilim,Filipinli göçmen kadın değilim, Almanya’da doğupbüyümüş bir Türk değilim.Ben, olsa olsa, eve gelmesinden memnun olunan, iyi bir konuğum.Bir de, ait olduğum kültürde, insanlar hikayeanlatmayı, film çekmeyi ve bunları yayınlayıp göstermeyi severken, konu aldığımgruplarda bu o kadar önemli değil. Bu durumda ben aradakalmış bir “mediator” (aracı) gibiyim. Author(müellif) demem, yönetmen de diyemem, sanatçı da diyemem kendime.

ED: Bu senin sanat tanımınolsun o zaman.

KE: Hito Steyerl da senin gibidüşünmüştü. Bana“sen ‘messenger’sın” (haberci)demişti. Kabul edebilirim bunu. Dışardanbirinin işini değerlendirmesi, kendi pratiğinianlamana yardımcı oluyor.

ED: İşlerindeçok güzel bir şey var: azınlıkları veya aztemsil edileni göstermek. Aynı zamanda, egzotikleştirilme,etnik belgeselleşme tehlikesi olan bir tarafıvar. Ancak inanılmaz gerekli bir ses de çıkartıyor işlerin.“Sen yaptıklarını belgesel sayar mısın” gibi bir soru sormak istemiyorum, amabelgesel tekniklerinin bazılarını kullandığınısöylemek lazım. Mesela, konu ettiğin gruplarla bir sürebirlikte yaşıyorsun. Senin “attached observer” dediğinşekilde, ya da aktüel kamera kullanıyorsun. Bu yaptıklarınla vekullandığın araçlarla, belgesele ve daha doğrusuötekinin sesine ne kadar yaklaşıyorsun?

KE: Ben hep kendimi belgeseldenuzak tutuyorum ama tabii yaklaşan bazı şeylervar. Benim gibi çalışan başkasanatçılardan haberim var, ama işlerini görmek konusunda çokbüyük bir merakım yok. Her neyse, sanıyorum benim için en önemli olan, teknik yada yöntem ve konu ettiğim insanlarla benim aramdabir bütünlük olması. Sadece bir film projesi olarak bakmıyorum konuya. Zamaniçinde fark ettim ki projelerim aslında benim kendimi bulmam için birer araç.

ED: Ya da tersi.

KE: Nasıl yani?

ED: Taşıyacağımesajı kendi bulan ‘messenger’ diyelim. Sen de onları filminde göstererek onlarınkendilerini tanımasını sağlıyorsun. Mesajı kendi bulanderken, aslında hem onlar için, hem de izleyen bizler için. O grupları daha iyitanımak için bize olanakları bizzat sen sağlıyorsun. O açıdan da değerlendir,kendine haksızlık etme bence.

KE: Ya iştehaklısın, ama ben kendim hakkında böyle bir ifade kullanmaya çekiniyorum. Egoizmgibi geliyor; mütevazı kalmak istiyorum.

ED: Binibining projesini montajlarken, güzellik yarışmasınıdüzenleyen kızların estetiğiyle montajladığını,onlara danışıp onlardan esin aldığınıbiliyorum. Senin bu işini belgeselden ayıran esas şey,kurguya yüklediğin değişikdeğer olabilir mi? Yani sanki gerçeğigerçeğe en yakın şekildekurguluyorsun gibi...

KE: Son zamanlarda “raw” (“raw footage”dan geliyor—katıksız, ham) olanlailgileniyorum. B’Tselem arşivlerini görmemle birliktebaşladı bu süreç. B’Tselem’in video departmanınıkuranların eski belgeselciler olduğunu öğrenince,projeyle çok ilgilenmiştim. Bu kişiler,belgesel yapmayı bırakıp bu projeyi başlatmışlar.

ED: Öyle mi! Bak bu çoketkileyici.

KE: Evet, evet. Kurucusu OrenYakabovic ve şimdiki yönetmen Yoav Gross’unikisi de eskiden belgesel filmciymiş. “Ama sonraanlamsız gelmeye başladı, daha fazla yapamadık, ‘ShootingBack’ projesini başlattık” demişlerdi.“Shooting Back” beni en cok etkileyen projelerden biridir. Onlar, belgeseleyepyeni bir boyut kazandırdılar. Müellifin olmadığıbir şey çıkarttılar. Bu, hem dünya için, hem deoranın halkları için son derece önemli bir projedir.

ED: Sen herhangi bir topluluktagizli kamera kullandın mı?

KE: Kesinlikle hayır. Benim ensevmediğim şey budur.Çünkü ben önce bir arkadaş olurum ben o toplulukla,kameramı cebimden çıkarmam. Sonra, doğru zamangelince, izin isterim. İzin verirlerse, yavaşyavaş çekmeye başlarım—sınırlarımıhissederek. İzin vermezlerse, katiyyençekmem. İzinsiz çeken sanatçıların işinigörünce de son derece sinirlenirim.

GeçenBerlin Bienali’nde böyle bir film görmüştüm.Beyaz Amerikalı Mark Boulous’un bir filmi. Nijerya deltasındaki petrolkaynakları ile ilgili bir film. Filmin bir bölümünde kameraman, sanatçı—herkimse—kamerayı Nijeryalı bir adama doğrultmuş,adam “çekme beni!” diyor, kamera hiç istifini bozmadan çekmeye devam ediyor!Dayanamadım, hepsini seyredemeden kaçtım Kunstwerke’den. Tüylerimin diken dikenolduğunu hatırlıyorum.

YaelBartana da İsrail’de ultra Ortodoks Yahudilerin yaşadığıbir mahalleye Purim bayramı sırasında kamera ile girip çekimler yapıp bunlardanbir film yapmıştı. Sanatçının “outsider”(yabancı) olduğu ve görüntüleri kaydedileninsanların kameranın varlığından pek mutlu olmadıklarıçok açıktı.

ED: Binibining’inilk versiyonunu, Fazla Mesaisergisinde, Pilvi Takala ve Mark Brogan işleriylebir arada gösterdiğinde, işindesöylemediğin bir kısım görünür hale geldi: çalışmaylailgili olan, zor koşullar. Mesela orada birgüzellik yarışması gösteriyorsun ve eğleneninsanlar görüyoruz. Fakat gerçekte bu insanların çalışmakoşulları hiç de kolay değil.Son versiyonda bu sebeple mi röportajları ekledin işine?

KE: İkinci birses gerekiyordu o işte. Hakikaten o kadar karışıkbir durum ki! Sen git İsrail’e, o kadar şeyarasından, orada çalışan Filipinli göçmenhastabakıcı kadınların güzellik yarışmasını çek!Baksana, bu ufak cümle içinde bile ne kadar gariplik var! İştebu durumun fazla komediye ya da sarkazma kaçmaması için biraz “intimate”(samimi) bir şey gerekliydi. Bu hayatıbizzat yaşayan insanların sesi gerekiyordu. James’inkonuşması gerekiyordu mesela, ya da Mary Lou’nun. Projesadece filmden ibaret olsaydı, onlara haksızlık olurdu.

ED: Dergilerden de bahseder misin biraz? Dergileribu sunumun bir parçası yapmaktaki amacın neydi?

KE: Onların sesini ve ruhunu oraya taşımak.Filipin cemiyetinin birçok dergisi var İsrail’de:Focal, Manila Tel Aviv, Kapamilya, Mabuhay Israel, vs. Bu dergiler,Almanya’daki Türk göçmenlerin Merhabadergisine çok benziyor. Göçmenlerin çıkardığıdergiler, dünyanın her yerinde aynı şeylerehizmet veriyor. Topluluğu bir arada tutuyor,memleket özlemini gideriyor. Örf ve adetlerini, dillerini koruyor. Tıpkıgöçmenlerin şehrin belli bir mahallesindeberaber yaşamaları gibi. O da aynı şeyehizmet ediyor. Mesela güzellik yarışmasınınyapıldığı otogar Tachana Merkazit, tamamen göçmenlerinkontrol altındaki halka açık, kamusal bir mekan. Otogarın 5. katındakidükkanların bulunduğu koridora “Manila Avenue”denir. Bütün dükkanlar Filipinililerindir, hastabakıcı kadınlar evde hastayabakarkenki boş zamanlarında Filipinyemekleri yaparlar, sonra Cumartesi günleri bu Manila Avenue’de satarlar. Bazıdükkanlar Filipinler’den mallar getirir. Barlarda Filipin birası içilir. Kısacası,memleket özlemini gideren malların satıldığıbir yerdir burası. İstanbul otogarını andıran renklibir karmaşa vardır orada. Bu arada, Almanya’da Türkler işyeriaçabiliyorlar ama İsrailde’ki Filipinlilerin butür hakları yok. TachanaMerkazit’teki Filipino dükkanlarını Filipinliler açamaz, ancak İsraillibir kocası var ise onun üzerinden açabilir. Çalışmaizinleri sadece hastabakıcı olarak verilir ve 4 yıl ile sınırlıdır.

Dergilere dönersek, budergiler yaklaşık 10 yıldır çıkıyor.Dolayısıyla hepsini koyamazdım. Bir seçim yaptık ve benim hem görsel hem de içerikolarak ilginç bulduğum ve son 3 sene içindeyayımlanmış sayıların, kapaklarını, kronolojik olmayan birsırayla müzenin bir duvarına, bir kolaj halinde yerleştireceğiz.Dergileri yan yana gördüğümüzde, çok ortak konu çıkıyorortaya—güzellik sırları, sınırdışı etme, kadına yönelik şiddet,yani dövülmeler... Birçok kapakta, dövülen kadınların resimleri var, birçokkapaktaysa güzellik yarışmaları var. Sen bir seyirciolarak sergiye gittiğinde, İsrail’deyaşayan Filipinlilerin son üç senelik hayatlarınışöyle bir taramışolacaksın. Bir de ilginç bir şey: dergilerin arkakapakları genelde en büyük ve en pahalı reklamın yeridir. Biz gördük ki birçokdergi arka kapağına reklam almamış.Onun yerine İsa ikonu var. Altında da“Jesus I trust in you” yazıyor. İsa ikonu, benim de çoksevdigim bir imaj. Metruk bir binanın bir katında yarattıkları Divine Mercy Şapeli’ndede bu İsa ikonu var. İşteduvardaki kolajın içinde bu ikonu tekrarlayarak yerleştireceğiz.Bunu, dinin bu cemiyet için ne kadar önemli olduğununbir göstergesi olarak kullanıyoruz.

ED: Sence sergideki bu imajlar Aşura ileBinibining’i birbirine bağlarmı? İki ayrı topluluğunsergi içindeki bir aradalığına yardımı olur mu?

KE: Tabii, İsaimajıi Aşura’yabağlayacak. Tel Aviv’deki Filipinli göçmenleri İsa,İstanbul’daki Caferi azınlığıHüseyin bir araya getiriyor/kenetliyor. Aslında ikisi de aynı yere geliyor: benimdine merakım.

ED: Evinde bir-iki kitap gördüm, biraz da konuşmalarındason dönem böyle bir eğilim fark ettim. Aşuravideosunun taslak haline bakarken de biraz dini tutkudan (coşkuanlamına gelen tutku) bahsettik. Sanki sende biraz dinle ilgili, yani dinikavrayışla ilgili bir merak var. Biraz bundanbahsetmek ister misin?

KE: Evet. Aşura’dan önce Binibining’lebaşladı. Doğuyagide gele başladı. İstanbul’udoğu saymıyorum ben, yani İstanbul’dadoğu var ama biz oraya gitmiyoruz çünkü ‘cool’değil. O zaman, doğugörmek için İstanbul’un doğusunagitmemiz gerekiyor. Bu da utanç verici bir şey...Benim şehrim doğuyubin küsür sene yönetmiş bir şehir.İmparator Konstantin kendini Roma’dan ayırarakkurduğu yeni imparatorluğunadına Doğu dedi, Bizans İmparatorluğu’nun1.000 küsür yıllık ömrü ve Osmanlı’nın 500-600 yıllık hakimiyetini düşününce,1.500 yıl Doğu’nun merkezi olan biryerden bahsediyoruz. Ama ne yazık ki bir buradan doğuyugöremiyoruz. Burada Doğu var ama biz göremiyoruz.Tabii ki, bu, cumhuriyetle de alakalı. Onun getirdiğieğitim sistemimizle alakalı. Ben Kudüs veBeyrut’a ilk gittiğimde, dinin topluluklarüzerindeki kenetleyici rolünün farkına vardım. Bu beni çok etkiledi. Bu ilgim, İbn-ülArabi’yi keşfetmiş olmamlada alakalı. Aynı zamanlarda Canetti’nin “Kitle ve İktidari”nıda okuyordum.

ED: Aslında sen kitlelerle ilgili çalıştığıniçin, eninde sonunda buralara gelmen kaçınılmazdı belki de. Ritüellerin dinlebağlantısı malum, ritüelin özünde din var. Amasanki kişisel ve insani olarak da başkabir perspektiften dine bakıyormuşsun gibi geldi. Hanikitleleri bir araya getiren tutkallara ilgin ve bunlardan biri olarak din...Hatta sen diğer tutkaldan nefretediyorsun.

KE: Evetmilliyetçilikten nefret ediyorum.

ED: Kitleleri bir araya getiren tutkallardanbazılarından nefret edip, bazılarını onaylıyorsun. Bunlar işindede görünüyor aslında...

KE: Benim bir dünya özlemim var galiba. Hoşgörü,beraber yaşama, arkadaşlık,anlayış, davet etmek, misafirperverlik gibi şeyler...Ben bunlardan kurulu bir dünya düzeni olsun istiyorum. Bunlar cok “cheesy” şeylergibi gelebilir kulağa, öyle de... Hani güzellikyarışmalarının sonunda soru cevap olur ya, yarışmacılarınağzından çıkan cevaplarla hep alay edilir... Birider, “Sevgi, barış, kardeşlik!”Öteki der, “Balinaları kurtaralım, doğayıkoruyalım”. Biz de güleriz, “Ne salak kız!” deriz. Ama bence çok haklı olduklarıbir nokta var. Herkesin sonunda istedigi şey bu! “Sevgi,barış, kardeşlik!”Sürekli bir kavga, sürekli bir savaş halinde olmamak...

İnananinsanlarda gördüğüm ve beni etkileyen enönemli özellik, rahat ve sakin bir dünya görüşünesahip olmaları. Bu kişilerin daha hoşgörülüolduklarını düşünüyorum. Acıya dayanıklı vedünyadaki meselelerin çözümünü daha sakin gören kişilerolduklarını düşünüyorum. Benim yetişmemdebu yoktu, mesela ben tiyatro yapmaya başladığımda,orada hep bireyin başarısı önemliydi. Birey hepdiğerini ezecek, ondan iyi olacak, kendini kanıtlayacak...Ben de öyle davranırdım. O dönemlerde İstanbulKültür Sanat Vakfı’nda beraber çalıştığımızDikmen Hoca (Gürün)— ki sonra doktora profesörüm olmuştur—birgün bana, “Köken sen bazen farkında olarak veya olmayarak, insanların üzerinebasıyor, kendi egon için, kendi başarın için bir şeyleryapıyorsun” demişti. “Onaylamıyorum, ama senbunu yapmaya devam et, ben seni durduramam. Zaten bunu yapmayan yol alamıyorgünümüz dünyasında. Bir gün beni anlarsın” demişti.Yıllar içinde ben değiştim,şimdi sana söylediklerimi söyleyebilir halegeldim. Yıllar sonra bir gün kendisini ziyaret ettiğimde, “hocam ben artık o evreden çıktım, sizi de hep saygıyla anıyorum” dedim. İştebunları fark etmem, inanca olan yakınlaşmama denkdüşüyor. Sonuç olarak, ben de, Durkheim gibidünyadaki en büyük ayrımın inananla inanmayan arasında olduğunainanmaya başladım.

ED: Bu günümüz kapitalizminin doğasındaolan yarışçı nitelikle ilgili. Dinler her zaman alçakgönüllülüğüöne çıkarmışlar. Sadece doğudadeğil, eskiden batının da kültüründe olannitelikler bunlar. Ama zamanla dinlerin özünde yer alan bu nitelikler yaşambiçimleriyle değişimeuğramış.

Daha önce dinle alakalı birgrupla çalışmışlığınoldu mu?

KE: Hayır, hayır. Din ile uzaktan yakından bir alakamolmamıştı küçükken. Bizim çevrelerde yetişengençlerin hepsi için geçerlidir bu. Biz din denen şeyiortaokulda haftada bir verilen din dersinde öğrendik.Çok da kafamız karışmıştı.Din hocası, Allah’dan, yaradılıştan, cennetten cehennemdenbahsederdi, biz ağzımız açık dinlerdik. Hiçduymamışız ki daha önce! Soru yağmurunatutardık hocayı, her şeyi sorardık: “ölünce nereyegideceğiz”, “mastürbasyon günah mı?” vs. İçimizdenbazıları hocanın dediklerine kapılırdı. Onlar için çok endişelenirdik,“aman, bu çocuk dinci olucak” diye. Namaz kılan, iman eden insana bizimçevrelerimizde çoklukla “dinci” denirdi. Şimdi Türkhalkında gördüğümüz AKP paranoyası da iştebu akıldan kaynaklanıyor. O kadar çok alıştırılmışızki dinin kötü bir şey olduğuna...

Büyüdükçe kendim ilgilenmeyebaşladım dinle. Cumhuriyet ideolojisinin bizevermediği şeylerikendi kendime kazandım. Çok da pozitif bir kazanım oldu. İnancadeğişik birbakış açısıyla yaklaşıyorum.İbn-ül Arabi’nin çok sevdiğimbir sözü vardır: “Onlar her biri kendi peygamberlerine inandılar, ben onlarıninandığı her şeye (beraber)inandım.”

Bir de şunainanırım: hepimiz peygamber olabiliriz, hepimiz filozof olabiliriz. Ama ne yazıkki, günümüzde insanlık öyle bir sistem kurmuşki, sen fikir üreten değil, tüketen olmak zorundasın.Kendi başına bir diskur kurmayan ama sürekli kuranların isimlerini “drop” edip kolaj yapanbirey tipi çıkmış ortaya. Akademik hayatta çokgörüyorum bunu. Ama benim zamanla gezerek ve görerek öğrendiğimşu: Herkesin öyle bir kapasitesi var ki, tanrıbile olabilir. Ben bunun üzerinde duruyorum. Yani ben de değerlibir şey diyebilirim, üretebilirim.

Hep örnek veririm, Beyrut’dakiasistanımın annesi, hayatımı değiştirmişti.Madam Delifer, Adanalı bir Ermeni ailesinin kızı. Cumhuriyet sonrası baskılarsonucu Türkiye’den göçmüşler. Simdi Beyrut’ta bir lisede felsefe hocası. Çokokuduğunu bildiğimicin “nerede kitaplarınız?” diye sordum bir gün. “Üzerinde oturuyorsun” dedi. Kasakasa kitaplar üzerine örtüler örtülmüş—kanepeolmuş. Kadın, bilgisini göstermiyor, onun içindeyaşıyor. Onda gördüğümmütevazılıktan çok etkilenmiştim. Günlerce, hayattan,felsefeden, yemekten konuştuk. Onun Plato kadar önemli,Nietzsche kadar değerli olduğunudüşünüyordum. Oysa ki hiç kimsenin tanımadığıbir kişi o. Ama işte,dünyada herkes değerli ve muktedir.

ED: İnsanın değerindenbahsediyorsun. Bu, işinde de var. Pek bilinmeyen topluluklarla ilgilendiğinden,değeri belirlenmemiş,esamesi okunmayan toplulukların ürettigi bir sosyal değervar işlerinde. Ama bunun bahsi geçmiyor hiçbiryerde. Sen onları seçip göstererek bu grupları değerlikılıyorsun. Herkesin üretebileceği bir değerolduğunu söylüyorsun. Bu büyük kolektife nasıl birkatkıda bulunduğumuz...

KE: O zaman kolektif de güçleniyor! İştebu bireysellik beni sıkmaya başladı, anlayacağın.Ama ne gariptir ki, bu bizim yaptığımız işde tamamen bireysellikle ilgili.

ED: Çok iyi bir soru değilama... Sanatın değiştirmekapasitesinden bahsedelim. Senin üretiminle böyle bir dileğekatkın olabilir mi? Yoksa daha çok deneyim kazanıp kendimi eğitmeliyim,nasıl olsa yansır, mı diyorsun? Merak ettim...

KE: İkincisi. Öncekendini bileceksin, yani nefsini bileceksin. Önce onu öğrenmelisin.Benim içimde yaptığım işledünyayı değiştirmeyedair en ufak bir his bile varsa tenkit ettigim Batı bireyselciliğineyaklaşmış oluyorum.

ED: Kendini konudan ayırmış ‘mesafeligözlemciye’ de yaklaşmışoluyorsun...

KE: Evet. Bu tür şeylerlepek ilgim yok. Benim buradaki ilgim, kendimi tanımak— bunu hedef alıyorum. Beniminsanları değiştirmegibi bir isteğim yok. Bir insanın başkalarını,çevresindekileri ya da doğayı değiştirmehakkı olmadığına inanıyorum. Ama bizeverilen eğitim, bireyin dünyayı değiştirmeyeteneğinin olduğunuöğretmişti.Mesela “Bir Türk dünyaya bedeldir” gibi saçma sapan sözlerle eğitildik.Gördüğüm bazı dindar çevrelerde, onlar insanlığıbaşka bir insanın koyduğukuralların yönetemeyeceğine inanıyorlar. Biz bununegatif bir yaklaşımla şeriatdiye kesip atıyoruz. Allah’ın gönderdiği yasalardiye yukarıdan bakarak eleştiriyoruz. Ama ben bunda sağlıklıbir taraf da buluyorum, çünkü nasıl bir insan başkabir insanın ölümüne karar veremezse, seçilmişbir insanın da diğerlerini yönetmesinin absürdolduğu sonucuna vardım.

İnançlıinsanlarda gözlemlediğim bir şey, insanın üzerindeki birveya birden fazla gücü kabul etmeleri. İştebunlardan korktukları, sakındıkları için kendileri öyle büyük ve yıkıcı adımlaratamıyorlar. Mesela doğa ile ilişkilerifarklı. Doğayı değiştirmektençok, onun akışına dahil oluyorlar. İşleriakışına bırakmak ve sabır—bunlar bireysel takılaninsanların pek hazmedemediği şeyler.İnsanlık birçok nehrin akışınıdeğiştirdi; dahafazlasını istedi barajlar kurdu; sabredemedi kanallar açtı. ÖrneğinSüveyş Kanalı. Musa da yarmıştıo denizi Firavun’dan kaçmak için, ama sonra kapattı. Ama şimdikikanal bir daha kapanmamak için açıldı. Bilmem anlatabiliyor muyum... İştebenim ilgimi çeken yaşam modeli bu: insandan dahagüçlü bir şey(ler)in olduğunukabul edip yaşamak. Çünkü kontroledemeyeceğimiz şeyler var. İşin özü bu aslında... Böyle yaşayan insanlara büyüksaygım var. Mesela İsrail’deki Filipinli arkadaşlarım. Ne zaman moralim bozukolsa Facebook’tan bulurum bir tanesini, dökerim içimi. Çok da güzel öğütlerverirler. Çok şey öğrendim onlardan. Benim yetiştiğim çevrelerde birçok insan,onları görse, “Aman canım dindar kadın işte, cahil! Bak ot gibi evde oturuyor”der. Ama bu insanların hayata yaklaşımı beni cezbediyor. Belki de onlar gibiyaşamadığım için ve hiç yaşayamayacağım için beni cezbediyor olabilir. Şu andabir ikilem içindeyim, onu fark ediyorum: hem o tür bir hayat tarzınaöykünüyorum, hem de bireyin ön planda olduğu Batı kültürünün içinde yaşıyor ve çalışıyorum.Ama belki de o modellere bakarak ileride kendime daha farklı bir yolçizebilirim.

ED: Sanırım bütün yanlış anlama tam olarak dineait olmayan yaşam biçimleri ve gelenekleri din saymak üzerinden gelişiyor.

KE: Evet, yani senin dediğin gibi, insanlarıolduğu gibi kabul etmek önemli. Bu, dinle olsun, bilimle olsun, ideolojiyleolsun, neyle olursa olsun, yeter ki olsun! Benim tek istediğim o. Bu sahipolabileceğimiz en büyük meziyet, ama şu anda etrafımızda kimse bunu yapamıyor.Bak, şu an Avrupa’daki yabancı düşmanlığından da bahsedebiliriz...

ED: David Harvey’in batıdaki çoğu üniversitedebulunan kültürel çalışmalar derslerine yönelik bir eleştirisini hatırlıyorum.Bu, daha çok edebiyat üzerinden örnekler vermiş olduğu bir makaleydi. Özetle, “BizDoğu’yu merak ettik ama bir Çinlinin okuduğu gibi okuyamadık metinleri, anlamıo kültürden bakarak çıkartamadık, yine kendimizinkiyle okuduk” diyordu. Doğu’yumerak etmek ancak anlamamaktaki ısrar... Bu bana tuhaf geliyor.

KE: Merak başlı başına bir konu aslında. Merakıntehlikeli bir tarafı da var. Yani, merak ne kadar gerekli? Biraz düşünürsektemsiliyet meselesine geri dönüyor bu. “Curiosity killed the cat, informationmade it fat” diye güzel bir İngiliz atasözü vardır. Oliver ile konuşmamızda, Çinkültürünün başka kültürlere olan meraklarındaki eksiklikten bahsetmiştik. MerakBatı’da daha çok mu var sence? Batı kültüründeki belgesel geleneğine bakalımmesela. Başkalarının hayatları üzerine binlerce film yapılıyor. Merak edilipyapılıyor bu filmler. Ama sonra o filmin izleyici üzerinde bıraktığı aura’dan nehaber? Seyirci diyor ki “Çok güzel bir belgesel seyrettim, ama yazık yahu, nasılyaşıyor o insanlar...” Bu şekilde tepkiler cıkıyor. Acaba bunu elde etmek içinmi yapılıyor bazı belgeseller? Sanat işi de bunun için mi yapılıyor? İşte omerak sonuçta bir tür ‘co-existence’ yaratmıyorsa tehlikeli bir merak. Çünkü odurumda geriye ‘patronizing’ bir aura bırakıyor.

ED: Turizm gibi. İçselleştirilmeyen seyahat...

KE: Sen fazla iyimser yaklaştın. Ben dahaacımasız bir söz kullanırdım!

ED: Mesela WEDDING’depara toplayan insanları gösteriyorsun. Türkiye’den olduğumuz için biz bunu tanıyoruz.Bu bir sosyal yardımlaşma, dayanışma türüdür. Evlenen insanlara, yakıntanıdıkların yardım etmesidir, amauzaktan bakıldığında çok kapitalist bir şey olarak görünüyor.

KE: Evet aynen bu türde yorumlar geliyor.

ED: Aşuravideosu da aynı şekilde. Görenler, “bunlar fanatik” diyecek, “bunlar bir arayagelip bina da yıkar!” diye düşünecek. Halbuki bir araya gelip ağlayan birgruptan bahsediyoruz. Bir araya gelip ağlayan insanlardan neden korkulur ki,değil mi? Dolayısıyla, senin o meraka işlerinle nasıl cevap verdiğin önemkazanıyor. Sen ne düşünüyorsun bu konuda?

KE: İsviçre’deki izleyicinin nasıl hissedeceğinikontrol edemeyiz. Bu bütün Avrupa’daki seyirci için böyle. Belki işin güzelliğide burada. Tabii ki öyle görecekler, ama ben öyle görmüyorum. Benim gibi görmekiçin, beni görmeleri lazım, Türkiye’yi tanımaları lazım, başka kültürlerle,başka dinlerle biraz daha haşır neşir olmaları gerekir, ama bu onların kendiyapabilecekleri bir şey değil. Onlardan böyle bir beklentimiz olmaması lazım. Onlarınsuçu yok.

ED: Bu konu şuradan aklımageldi: Aşura’da yer alan, camideçekilmiş görüntülerin bir kısmında, arka planda Arapça harfli yazılar var.Şimdi sen bu sergiyi İsviçre’de yapacaksın. İkimiz de çok iyi biliyoruz:Yabancı medyada Türkiye ile ilgili bir ‘newsreel’ hazırladıklarındagörüntülerde genellikle önce türbanlı bir kadın olur, sonra Türkçe tabelalar,sonra bıyıklı birkaç adam görülür, seni beni göstermezler, çünkü biz Türkimajına uymuyoruz, ‘bozulmuşuz’ adeta. Bu tarz bir imaja alıştırılmış birseyircinin, filminde Arapça harfleri görmesi, farklı algılama ihtimali seni tedirgin ediyor mu?

KE: Hiç etmiyor. Herkesimemnun etmek mümkün değil. Bir sanat eseri herkese ulaşacağım derse, birproblemi vardır—hata edersin. Seyirciyi, kendi gözünle bakması için eğitemezsin—benceo yanlış bir şey. Benim işimi gören yüz kişiden biri o işten bir şey alsın,benim için yeterli bu. Bazen de, tepki anlık olmaz, işi gören seyirci, yıllarsonra ona bir tepki ya da anlam verebilir.

Aklıma dinle ilgili başkabir şey geldi. Dinde birçok bilinmeyene inanılıyor.Bilimde ise tek bir çözüm var. Son bir makalesinde Terry Eagleton da bahsetti dinile sanat bu açıdan birbirlerine yakın duruyorlar diye. Çünkü ikisi de soyut,elle kolay tutulamaz kavramlar üzerinde duruyorlar—bilimden farklı olarak.

ED: Aslında bilim de biraz buralara geldi, doğruyuiddia edememe noktasına... Dediğin gibi, modernizmin dayattığı bilim, tekdoğru üzerine kuruyor kendini. Bundan ayrıldığında, patlıyor sistem. Zatenşimdi, her şeyi bir tasnif sistemine sokan batı aklının bilimsel olarak da çökmekteolduğu tartışılıyor. Yani, büyük bir genellemeyle insanlar mutsuz ve...

KE: Burda izninle lafını keseyim. Mutsuzlukdedin. Filistin ve İsrail’i karşılaştırayım. O bölge, benim için doğu ve batınıngerçekten kesiştiği bir nokta. Politik olarak son derece kaotik bir durum var.Ama Batı Şeria’da yaşadığın zaman fark ediyorsun ki oradaki insanlar ne olursaolsun daha mutlular. O kadar büyük sorunları olmasına rağmen, ağır bir işgalaltında yaşamalarına rağmen bir ümit var. İsrail toplumunda, özellikle laikkesiminde derin bir ümitsizlik vardır. Ağırlıkla Batı kültürünün yaşandığı birtoplum orası. Ümitsizlik, Batı dünyasının durumunu özetleyen en önemlisözlerden biri olabilir. İnancın reddedildiği toplumlarda ümitsizlik olduğunusöylemek, çok büyük bir abartma ve yanlış bir genelleme olmaz. Hani küçükken İskandinavya’nınrefah seviyesinin falan yüksek olduğunu okurduk... Ama sosyal olarak ümitsizlikyaygındır. En çok intihar vakası da burada gerçekleşiyor.

ED: Dini ve sosyal ritüeller bu coğrafyalarda okadar kuvvetli olmadığından mı?

KE: Olabilir. Ama din dışı ritüeller de var. Herzaman vardı. Mesela Filipinliler hem kilisedeki ritüelleri yapıyorlar, hem de güzellikyarışmalarını düzenliyorlar. Filipinler güzellik yarışmalarını sosyal bir ritüelolarak kullanıyor; bunları, toplumu kenetlemek, bir araya getirmek için birtutkal olarak görüyor. Su ve ekmek kadar hayati bir şey bu ritüeller. Röportajyaptığım herkese şu soruyu yönelttim: “Bir gün gelir de hiç güzellik yarışmasıdüzenleyemezseniz, ne olur?” “Yaşayamayız” (We can’t go on living) dediler.Kiliseye gitmeyen, inanmayan adamın da bir çeşit ritüel yapması lazım. Ve bunu hepbaşkalarıyla beraber yapıyor. Yani insan yalnız değil. Mutlaka bir sosyalpaylaşım olması gerekiyor.

Önümüzdeki aylarda Binibining ve Aşura projelerimle ilgili bir konferans vereceğim. Benden bukonferansa bir başlık koymamı istediler. Ben de “One is a lonely number” dedim.Bu çok yakın arkadaşım Gül’den esinlenerek koyduğum bir başlık. Depresif birhaldeyken, kendimi yalnız hissediyorken Gül’ü arayıp dert yanmıştım. O dinliyor,ben konuşuyordum. “Sanırım yalnız kalmayı öğrenmem lazım” dedim sonunda. Gül dededi ki “O saçma sapan bir şey! Biz hepimiz denedik onu, ama yok öyle bir şey. Olmuyor!”dedi. Bilim olsun, din olsun, ne olursa olsun, benim için mübahtır. Yeter ki insanlarıkenetleyen bir şey olsun. İşte ben de, o, insanları kenetleyen şeylerleilgileniyorum.

ED: İnsanları bir araya bağlayan tutkallara bakıyorsun.

KE: Aynen.

ED: “Çok steril bir hayat yaşıyorsun” mesajınıkabul ettik. “Bakın, başka bir araya geliş, başka başka hayat biçimleri var” diyorsun,ama bu birleştiricileri, tutkalları, işinde görünür kılmak ne kadar ilgini çekiyor?İşlerinde belli yerlerde cereyan eden şeyleri çekiyorsun, ama benim gördüğümkadarıyla, esasında, işlerin bu birleştiricilere çok vurgu yapmıyor.

KE: Kör göze parmak basmıyorum. Akademik çizgidekigibi “bakın bu tutkalları göstereceğim” diye yola çıkmıyorum, zaten o tutkallarişin içinde var. İşlerimi montajlarken ritm çok önemlidir. Çoğu zaman, çektiğimdurumlarda zaten var olan müziğin enerjisi ile başlıyorum montaja. O müzik beniyönlendiriyor. Hem WEDDING hem de Aşura’da beraber yapılan dans veyahareketler insanları kenetliyor. Buna “muscular bonding” diyebiliriz.Caferilerin cami inşaatında vurdukları desteler, Aşura filminin ilk 10dakikasını oluşturuyor. Ben de o destelerin ritmi ile kenetliyorum videoyu, montajyaparken o ritm bana yön veriyor. Ama bunları, çok fazla altını çizmeden, “bu bir tutkaldır” demedengösteriyorum.

ED: Uzun vadede ilgilerinde değişmeler, ileriyeyönelik bir kayma öngörüyor musun? Aşura’dan sonra ilgileneceğin bir gelecekprojen var mı?

KE: Var. Batıdaki gey kültürüyle ilgili bir işyapmayı planlıyorum. Yaklaşık 5 senedir, aynı kamerayla dünyanın çeşitliyerlerinde ‘gay parade’leri çekiyorum. Yakın bir zamanda ‘gay parade’ler üzerinebir iş yapacağım. Bu daha kişisel bir proje olacak. Sonuçta benim de dahilolduğum bir grup. Aynı zamanda rahatsızlığını duyduğum bir durum. Belirli birgiyim kuşam kodu var, üniforma giyer gibi. “We are here, we are queer!” olarakifade edilen sivri dilli bir ‘identification’ (kimlik benimsemesi) var. Kendileriiçin tanımlanmış mekanlara gidiyorlar, vs. Bir taraftan kendilerini toplumdanayrı tutuyorlar, diğer taraftan herkesle aynı sosyal haklara sahip olmak için çabasarfediyorlar. Zannediliyor ki, bu eşcinseller için en ideal ve yegane yaşamtarzı. Ancak dünyanın başka bölgelerinde böyle olmayan eşcinsel yaşam tarzlarıvar. Gelecek projemde biraz bunları kurcalamak istiyorum.

Daha uzun vadelidüşündüğümde, en önemli projem, bir şeyi temsil etmeyi tamamen bırakmakolabilir. Zaten öyle bir meylim var. Sanırım şu anda yaptığım projeler sanat dünyasındagörülen pratiklerden farklı bir pratik; biraz etnolojik bir yaklaşımım var. Amabu da nereye kadar? Bir gün bu da biter. Hepsini bırakıp yazmaya başlayabilirim;yani görselliğin dışına çıkabilirim.

ED: Yazıya dönmek istemeni anlıyorum. Görseltemsil etmeyle ilgili ben de dertliyim. Herhangi bir şeyi temsil edebilmeninyöntemi, bir şeyi “o” olduğu halinden arındırmayı, eksiltmeyi gerektirir. Hertemsil, bir şeyleri görmezden gelmek durumundadır. Bu kadar insanla ilişkihalinde ürettiğin filmleri yaparken bazı anlatılamayan deneyimler, fikirler dekazanıyorsun. Sen bir tür bilgi üretiyorsun burada. Bu, görsel olarak sunduğun şeydeeksik olanı yazıyla dağıtma isteği olabilir mi?

KE: Bizim coğrafyamızda haşır neşir olduğumuz dinlerdeniki tanesinin, Yahudilik ve Müslümanlığın görselle arası yok mesela. Hıristiyanliktagörsel çok güçlü, İstanbul’daki kiliselerdeki İsa ikonlarından biliriz bunubiz. Hepsi de çok didaktik şekilde çizilmiştir.

ED: ”Vitraylar halkınokuludur!” Vitraylar, ikonoklastik dönemden sonra, okuma yazma bilmeyen halkıeğitmek amacıyla kullanılmıştı...

KE: Evet! Ama işte bu, birazkolay ve rahat bir temsil. Senin üzerine çıkan, domine eden imge dünyası bu. Müslümanlıktaya da Yahudilikte bu yok. Hiç bir sinagogda Musa ikonu bulumazsın. Peki buncaaklı başında insan—aklı başında diyorum çünkü belli ki büyük kitleleri peşlerinetakabilmişler—görsellere neden karşı çıkmışlar? Görsel çok kolay olduğu için mi,yoksa insanları aldatabileceği için mi?

ED: Hep tartışageldiğimiz Batı kültürü, sonuçtatasnif sistemlerini yaratan, felsefeyi kitaba döken, tartışılır hale getiren, temsileden kültür. Doğu biraz da “Ben kimim ki temsil edeyim?” diyor.

KE: Aynen, aynen, işte bu. “Ben kimim ki?” Çokteşekkür ederim! Bu çok önemli! Bak şimdi rahatladım! “Ben kimim ki” demek çokönemli. İşte benim tüm tasam bu.

Ama birçok insan ona karşıçıkıyor: Ben buyum diyorlar. Ben yaparım! Bazı insanlar hayatın akışınıkendilerine göre değiştirmeye çaba sarfederken, bazı insanlar da ben kimim kidünyayı değiştireceğim diyor. Bu tarz düşünen insanlara genelde yukardanbakılıyor; dünya işleriyle ilgilenmiyor diye hor görülüyorlar, koyun gibi yaşıyorlardeniyor. Ama ben “Ben kimim ki” diyen bir insanın büyük savaşlar çıkartabileceğineinanmıyorum. Dünyanın bu tür insanlar tarafından yönetilmesini istiyorum. Böylebir adam kitleleri peşine takıp “hepinizi öldüreceğiz” diyemez. Platon “yönetici, filozoflarınarasından seçilmelidir” deyince bence böyle bir şeye işaret ediyor.

Gündelik hayatımıza da işlemişbu durum. Mesela, CV diye bir şey var etrafımızda. Yaptığın kadar var oluyorsun.

Sen de, ben de, az üreten insanlarız.Şimdi bu bizi az mı sanatçı yapar? Yani üretimin kadar mı yaşayacaksın?

ED: Ben bazen yapıp da göstermiyorum!

KE: Ne güzel! Ben buna çok öykünüyorum. Bunedenle seninle söyleşi yapmak istedim. Çok da memnunum konuşmamızın geldiğinoktadan. Ama işte bizim gibi insanlar da çok başarılı olmuyorlar.

ED: Global kapitalizmi eleştirip eleştirip,kariyer odaklı sanatçı olmayı düşünemiyorum.Bu konulara idealist bakıyorum. Evet, kendine göre arızaları da var. Mesela,görünürlülük azalıyor, farkındayım. Ama zerre kadar umursamıyorum.

Sen bir insanın üzerindenbir iş üretmiyorsun. Bir konu belirliyorsun.Örneğin, “Ahmet” üzerinden bütün hikaye kurgulayamıyorsun. Sen “Ahmet”einanmıyorsun ki. Sen bir insanın “ben” demesine inanmıyorsun. Ve bundanhoşlanmıyorsun, bu nedenle kitleleri konu alıyorsun. İzin verirsen ben böyleokumak da isterim işlerini. Tüm bu konuşmalardan ben sanırım neden bir bireyigöstermediğini anladım.

Şimdi,güncel sanat, modern sanata tepki olarak, sanatçının biricik bir müellif olmaması,dahi olmaması ve ‘herhangi biri’ olması söylemi üzerine gitti; modern sanattan kendini böyle uzaklaştırdı.Ama şimdi sanatçıların bunu üstüne basa basa belirtmek zorunda bırakılmaları banaacıklı geliyor. Ben aslında sanatçı bile görmüyorum kendimi diyorsun. Yani bu demekoluyor ki sanatçılar hala yüksek sanat üretiyorlar. Aslında bundan çok önceleriuzaklaşmış olmamız gerekiyordu.

Yalnız ben senin biraz öncesöylediğin “daha az başarılı olma” durumuna katılmıyorum. Daha insani olabilirbelki de, bir değer üretimi söz konusu olabilir...

KE: Benim o konuda ümidim var. Hala bizim gibiçalışan insanların kabul edildiğine inancım var. Ama yine de sistem diğerlerinidaha üste çıkaracak her zaman. Hırslı, hırçın, kariyer koreografisini iyiyapmış insanlardan oluşacak sistem. Bir yerde sergi yapmak, her zaman çok iyisanatçı olunduğunu göstermiyor, yani bir iki yemekte küratörlerle doğru bağlantılarıkuran adam, istediği gibi kendine sergi çıkartıyor. Bunu reddeden insanlar varve onlar benim daha çok ilgimi çekiyor. Ama sistem öyle bir başarılı insanresmi çizmiş ki, insan tuttuğunu kopartır inancı yaygın... “Ben kimim ki”diyenadam öyle davranmıyor.

ED: Her şeyi doğru yapma zorunluluğu varsanatçının. Eskiden, yani bohemken, sanatçı daha özgürmüş bu anlamda. Şimdi“business” modeline kayış var. Mac kullanan, DVDlerini zamanında yollayan, içkiiçen ama iş yapacağı zamanlarda dikkat edip az içen sanatçı... MladenStilinovic, “Batılılar ilginç iş üretmiyor çünkü tembel değiller, Doğulusanatçılar tembellerdir” diyor. Buradan senin çalışma takıntına da değinebilirizistersen. Zaman içinde değiştiğini ben de fark ettim. Analitik düşünmesüreçlerinden daha içselleşmiş bir çalışmaya doğru mu yöneldin acaba

KE: Evet, bu karanlık odada prizi bulmak gibi. Önceleri,panik içinde, her yöne saldırarak zar zor buluyordum prizi. Bunu yaparken de,bazı şeyleri kırıp döküyordum. Şimdi ise kendimden emin adımlarla ve sakincebuluyorum aradığımı. Yaş ve tecrübe bunu çok etkiliyor. İşlerinin seyircitarafından görünmesi de etkiliyor. Hersergi, her konuşma, bu rahatlama sürecine yardım ediyor. İşine de daha iyidavranıyorsun. Önceleri kabul edilme ya da performans stresinden dolayı takıntılıbir şekilde çalışıp kendi malzememe de eziyet ederdim. Mesela WEDDING böyle birsüreçte çıkmıştı. Özel hayatımı da etkilemişti. O dönemdeki sevgilim o işi peksevmezdi, çünkü ben o işin montajında çok zaman harcardım, boş zamanımımontajla doldurdum. TANKLOVE oldukça fazla bir performans anksiyetesiyleüretildi, özellikle de kendime kendime koyduğum bir takım sınırlamalarla... Şimdi ise olayların akışına biraz daha fazla bırakıyorumkendimi. İşin özünü fark etmeye başladım. Bütün bunlar, konuştuklarımızla, doğayıdeğiştirme takıntısıyla ilişkili.

Ben Mladen Stilinovic’in o metnindenhep çok etkilenmişimdir. Çalışma şeklimi değiştirebilirim, ancak tembel olamam ben.Tabiatıma aykırı tembel olmak.

ED: Yok öyle demedim, sen bu işi seviyorsun tabiiki. Sevdiğin için çalışıyorsun o ayrı...

KE: Çalışmak imandan gelir diye bir laf vardırya, benim de hareket halinde olmam gerekir. Aileden de geliyor bu görüş. Ama Stilinovic’indediğini çok iyi anlıyorum. Kafa hep o kadar meşgul ve dolu ki o kafayı boşaltmakgerekiyor. İnsanlar sistem tarafından sürekli meşgul tutuluyorlar, herkes herzaman bir şeyler yapıyor. Televizyon olsun, bilgisayar olsun, sürekli bir ekranabakıyorsun örneğin. Sürekli gürültü var hayatımızda. Mladen Stilinovic ise tembelliğiniçinde çalışmayı buluyor. Diyor ki, ben uyurken düşünüyorum. Ve sonra gidiyoruyuyor galerinin içinde.

ED: Buradaki tembelliği ben biraz anti-kapitalistbir taktik diye anlıyorum.

KE: Biz hep seninle aramızda diyoruz ya... “Çalışıyorsun,çalışıyorsun da ne oluyor!?”

SON

hüseyin alptekin'den alinti

2011-08-06T00:31:00.000-07:00

"Ciddi isler pesindeyiz, Bienal orospulugu icin hazirliklar, parasiz pulsuz, borclu harcli. Arkadaslarimiz gelecek: "Good to see you" arkadasliklari, bir minik tremor, bir minik deprem bari düzenleyebilsek. Bogaz'da toplantilar, vicdan müzayedeleri, Avrupa Avrupa Geliyoruz Gelemiyoruz derme catma sergileri..."