NOSTALGIA OVERDOSE

article orginally published in PARAGRANA 20 (2011) by Akademie Verlag.

Köken Ergun

Nostalgia Overdose

Homesickness in Wedding Ceremonies of the Turkish-German Community in Berlin

Having a focus on wedding rituals of the Turkish communities in Berlin, this research is based on the ways in which rituals strengthen community bonding within immigrants away from their homeland. When done periodically, such rituals reassure social connections within immigrant communities, while creating borders to keep others outside. Unlike weddings in Turkey, those in Germany are performed in purpose-built indoor spaces, isolated from the German community. This voluntary isolation enables the restaging of cultural codes and forms of the homeland, which often results in excess of emotions related to nostalgia. This in turn mutates cultural symbols for younger members of the immigrant community and paves the way to confused identities.

“Our festivals are the movement of the hook that serves to bind together the various sections of the straw roofing so as to make one single roof, one single word.”^[1]

Home is where you feel at home. Although this might sound simple, after living away from home for so long and having made different homes in different parts of the world, it is personally the closest I can get to a definition of home. After all, the experience of home is primarily a personal issue. Secondly, it is an emotional and abstract phenomenon, which makes attempts of rational definitions almost like Sisyphus working. Therefore, I deliberately omit such definitions here, favoring a more emotional approach. Records of emotional experiences of individuals constitute the basis of this survey. The simplicity of this expression also underlines the complexity of the matter at hand. The notion of home for Turkish immigrants in Germany is complicated. The country’s large Turkish community – officially referred as “German citizens with (Turkish) immigration background” dates back to the initial labor recruitment contracts between Turkey and The German Federal Republic in 1961, shortly following the construction of the Berlin wall; hence the abrupt stop to the flow of workers from East Germany.^[2] A Turkish gastarbeiter^[3] who was 30 at the time is now eighty, babies of gastarbeiter fathers born in Turkey in the 60s and brought to Germany in the 70s are now reaching their fifties, their respective children who are born and raised in Germany are now in their twenties already starting to have siblings. This simple timeline suffices to show that a great portion of Turkish immigrants living today in Germany have not spent their adolescence or even a single part of their life in Turkey. With such limited social and cultural ties to Turkey it would be wrong to assume that home means Turkey for them. If we are going to talk about homesickness it is imperative that we keep this information in mind. After all how can you be homesick for a home you never had?

Then what is home for this generation of “Turkish Germans”?^[4] In sporadic interviews with my Turkish German neighbors in Berlin’s Kreuzberg district upon their return from summer holidays in Turkey mostly at the hometown of the parents, I have asked younger members of the family (away from their parents) how they felt in Turkey. The majority of the answers demonstrate that they felt somewhat “different”. When asked to elaborate on it, most subjects choose to talk about the feeling of home. For instance Emir, the youngest son of the Akin family replied “People are different over there, we cannot communicate much. I didn’t feel at home, but more like a guest. We go through this every summer and I try that my father doesn’t realize my emotions. It would make him sad.” Thirty-two year old florist Hasan Yusufeli works at his family owned shop next to the Schlesisches Tor metro station in Kreuzberg. He recently made his second marriage to a Turkish girl from Malatya, a predominantly Kurdish city in the East. He had great difficulties to bring his wife to Germany, due to the harsh visa regime of the German Federal Republic. One day during our regular chats at his shop while buying flowers I asked him how things were going. He expressed his frustration about the whole process, sinking to his knees at one point almost as if he lost all hope. When I said, “Maybe it would be easier for both of you to live in Turkey?” He exclaimed “No! They will eat me there!” In Turkish slang “to eat a person” means they will fool and trick you mostly because you are naive or less cunning than the others. He continued: “I grew up here, all my family is here. Look, I have made a home here for myself.” Similar expressions chime around many middle aged Turkish Germans who see Turkey as their land of cultural origin and source of an ambiguous nostalgia but not their real home. Despite all hardships they face because of being “the other”, Germany is still the only country they think of living in. This is despite the shifts in the global economy in recent years. At the peak of labor immigration to Germany, Turkey was a poorer country with a high unemployment rate and political instability – two of the main reasons for immigration. Today, it is a prospering regional power with vast job opportunities. Nevertheless, even this fact does not seem to motivate Turkish Germans to a relocation to Turkey, as this would clearly mean leaving their own home for the home of their parents – a home whose language they cannot speak well or its social structures they cannot adapt to. The fear of being eaten by “them” is therefore no exaggeration.

One of the most disputed aspects of Turkish German culture is the insufficiency of social integration into German society at large. In a country where more and more public figures admit the failure of multiculturalism like other immigrant groups Turkish Germans also tend to live in more closed groups; that is, among themselves.^[5] By doing so they collectively create “support structures” not only to lessen the pains of xenophobia that they are subject to but also to escape from the challenges of integration. The situation is complex. But on the other hand, this act of closing in is not surprising if one recognizes the fact that especially the rural Turkish society essentially consists of closed groups of family and kinship. Therefore, like the case of Turkish Germans in Germany, similar reactions are seen in Turkey within inland immigrants who move from the countryside to big cities like Istanbul. They also prefer to live in closed groups, defining their identity in terms of their fatherland and through kinship rather than by being an integrated part of the big city. Here is the clash of two different societies: one that is traditional, the other modern. To follow Henry Maine’s distinction, one in which “rights are distributed through status, taken/inherited from personal relationships and inheritance” and the other where “people act individually with the principles laid out by written and formal laws.”^[6] In the case of Istanbul, the two groups who do not integrate well into each other, namely the modern and the traditional, are both Muslim and Turkish. The act of closing in is therefore not only related to differences in nationality or religion but also more to culture. These closed groups primarily try to preserve social bonds within them and maintain their own cultural values, which are often very different from other people living the modern city life. However, what is perhaps meant to be cultural preservation could gradually turn into xenophobia. This brings forth various kinds of isolation. Those who are from Istanbul know that this giant metropolis is composed of several isolated communities of inland immigrants differentiated by their place of origin, mostly from rural areas. Until recently, public transport from these neighborhoods or towns to other parts of the city has been scarce, making them segregated. The popular contemporary expression of “Istanbul: not a big city but a giant village!” proves this point. Residents of these towns still have little connection with the people living in the central parts of the city and vice versa. For example, many immigrant families feel hesitant about letting their children go to modern and more secular neighborhoods of the city such as Etiler or Beyoglu – the city’s nightlife center, stating the difference of their lifestyle.^[7] In fact, this sounds similar to how some Turkish German residents of Berlin do not spend time in certain parts of the city, such as Friedrichshain, Prenzlauer Berg, etc., and how some German residents would not be crazy about lingering in Neukölln and even Kreuzberg. In other words, the path to understanding Turkish integration issues in Germany begins in Istanbul.

To come back to Berlin: as family or kinship ties on their own are not sufficient to strengthen the bonding of the “closed society” in a totally different country other forms of cultural bonding are encouraged by repetitive social gatherings. Especially those social gatherings with traditional forms are treated with more respect and meticulousness. Weddings are one of them.

Like in many cultures around the world, in Turkey weddings are considered and treated as important social gatherings for the meeting of family and kins. Abroad, especially with the lack of other such social gatherings their importance is intensified, even exaggerated. They go beyond pure nuptial ceremonies. Their social value and functions are multiplied; they become sort of glues to social bonds or chargers to the battery of the community. And there are plenty of them as the common saying among Turkish Germans proves: “Dügün eksik olmaz” (never a lack of weddings). Throughout the year, every weekend Berlin’s wedding halls are fully booked with often two weddings back-to-back, with the exception of the summer months six, seven and eight^[8] when the workers often take holidays to go to Turkey, where a second wedding ceremony may be hold for the same couple.^[9] Wedding guests are not only family members or close friends but consist of a larger group of people who might be little known to the host families. As it would be considered a shame to have small group of guests in your wedding the general idea is to have it as crowded as possible. Therefore, if you are a Turkish German living in Berlin you are likely to get wedding invitations as frequently as a “social butterfly” would get dinner invitations in a big city. The significance of weddings in the community is shown by the frequent use of idioms and metaphors with the word wedding: for example when two acquaintances want to say that they should be meeting more on their own initiative, they would use the expression “Düğünden düğüne görüşüyoruz!” (We see each other from one wedding to another) even though it wasn’t at a wedding that they last saw each other. But its role and frequency makes wedding a phenomenon that describes a generic form of meeting. For example, when someone refers to a happy social gathering they could refer to it as “Düğün dernek!” meaning “Wedding gathering!” A host who is receiving a lot of guests at home could say at a merry moment: “Baksana, düğün dernek oldu!” (Look! It became a wedding gathering) meaning that it became a big gathering, with stress on its positive and joyous qualities.

The wedding hall is the gateway to the crucial questions of this survey. At this point I remind myself of Victor Turner and how he in “Liminal to Liminoid” shows the passage from one social status to the other being accompanied by a parallel passage in space; a spatial movement from one place to another.^[10] In the weddings of Turkish Germans in Berlin, there is also an interim space between these two territorial spaces; a threshold to be passed, a limen – the latin stem from which van Gennep developed his expression of liminality. The wedding hall is this limen, the threshold. Weddings usually take place outdoors in Turkey; in more “accessible” spaces open to the rest of public such as a village square, the garden of a family house or a space in the town like a car park etc., but in Berlin they exclusively take place indoors, namely in the wedding hall, a clearly defined space which is closed to the outside world.

Banu Kaskati (30) is the previous presenter of the popular TV program “Evleniyoruz” (We are getting married) for TD 1, which is about wedding ceremonies of Turkish Germans in Berlin. Families who will have weddings race to go on to this program. They reserve their place with Banu months in advance. During her assignment with “Evleniyoruz” between 2006-2008, she has been to over 500 weddings. I accompanied her with my video camera from time to time.^[11] Years later, during one of our interviews for this survey we tried to put the wedding hall in Berlin in a relation to Turkey and Germany by making small drawings on a paper in front of us. I first sketched a drawing, which had two circles. One of them represented Turkey, the other Germany. Inside the German circle I drew a small rectangular and called it “wedding hall”, then extended two arrows from this rectangular to the Turkey circle (Fig. 1). She looked at it and said “No, it should be like this” and drew only one big circle naming it Germany. Inside this circle she placed a small circle, naming it Turkey (Fig. 2). Pointing at the small circle she said: “This is the wedding hall. It is a small Turkey inside Germany. It is our space, it belongs to us. We enclose ourselves here from the outside world. We create a small Turkey in here”, and she added: “It is a voluntary isolation”.

             

Figure 1                                                                         Figure 2

Banu was born in the rich coastal city of Izmir, Turkey’s third largest. Her family moved to Germany when she was nine. Along with her work for the TV station she is a graduate of Media Studies and Communication at the Technical University of Berlin. Along with her good “Istanbul Turkish” she speaks fluently “high German”, socializes with Germans as well as with people from other nationalities. Neither she nor her family is religious. Occasionally she can be my clubbing partner as well as one of the best followers of my exhibitions. She is one of those who would be called – in the popular German term – “well integrated”. Her choice of not even naming the wedding hall on the drawing and calling it “a small Turkey” is worth noticing. Although she is born in Turkey, she represents a very common idea among all generations of the Turkish German community. Even those who are born and raised in Germany still see such experiences as belonging to Turkey, just like how they name Kreuzberg as “small Turkey” – as opposed to “das kleine Istanbul” (Little Istanbul) used by the Germans. What is really referred to is the Turkish culture, not the Turkish homeland, as there is a difference. One can still be attached to Turkish culture without considering Turkey as home. Like how Robert Musil explains for Ulrich, the main character of The Man without Qualities with the words “he has fallen in love with the idea of falling in love”,^[12] one can fall in love with a fantasy of the homeland, just because he/she needs to live that emotion of longing.

Inside the wedding hall there is a rigid structure which is hardly been broken. It brings to mind Rappaport’s expression “invariance of rituals”.^[13] A typical wedding, which usually starts at 18:00 and ends at midnight is divided into sections that has specific names, forms and rules. These rigid rules are hardly changed. The evening starts with the greeting of guests by the parents of bride and groom. Those who enter take their reserved seats. Recorded music is played – often slow Turkish pop, mostly the youth start dancing, warming up the dance floor. Around 19:00 the couple arrives with fanfare and enters the hall under arches of torches or leaves held by maidens – a primarily Western influence. The first solo dance of the couple is made in the middle of the dance floor, to their favorite song; mostly slow Turkish pop – another Western influence. At the end of their dance, the groom opens the bridal veil with the words “You are my honor” and kisses her forehead. With this sign live music starts as the crowd gathers around them and the first ecstatic halay circle is formed.^[14] This first halay goes on about 40 minutes until the dinner is served. The dinner is surprisingly short and plain. There is a rush to finish the food and continue with the dances. Dances constitute most of the wedding. Actions are more meaningful than words here. It wouldn’t be an exaggeration to say that weddings are danced, not done. The second halay section, which lasts longer than the first one also has the elders in the circle and naturally more traditional songs are played and danced. This part is probably the one most charged with emotions of homesickness and longing. Although no alcohol is served in most of the weddings, dancers might look like that they are under the influence of alcohol. This is due to the excess of a variety of emotions led by nostalgia. On most occasions this part lasts about an hour, until the master of ceremonies announces the arrival of the wedding cake. After the couple has cut the wedding cake in typical Western style and after it is distributed to the guests, the couple performs the second and last solo dance. With the culmination of this dance, the longest part of the wedding ceremony commences and can last more than an hour. The taki (adornment) ceremony is the handing out of money and gold gifts by the wedding guests. The master of ceremonies announces every single gift over the microphone, stating the amount and the name of the giver. The money and gold usually is pinned on the wedding dresses of the bride and the groom, but in some occasions, especially when a great number of givers are expected a “table of elders” can be formed to supervise the reception of gifts. The main reason for this is that the excess amount of money and gold expected could not fit to the surface of the bridal dress, and it might also get too heavy for the bride or the groom to carry the attached gifts. The money collected at the taki ceremony supports not only the immediate families involved in the marriage, covering the wedding costs but also the whole community prospers and endures with it. For the money taken now must be returned with surplus at another wedding, making it a system of exchange of gifts that is similar to potlatch.^[15] The wedding comes to a close with the wrap-up of taki. While guests slowly leave, the immediate family of the couple performs one last dance; their most emotional one. In what I used to refer as “the Cinderella effect”, by midnight the wedding hall is emptied and guest go out to the “real world”, leaving the temporary isolation behind, with all its merry memories ...

This sort of invariance of wedding ceremonies is a sacred issue to the Turkish com­munity. Especially in the older generation, I experienced there is a serious concern of possible deterioration of cultural and moral codes in their community. As they see their form of weddings as a protection against this deterioration, they tend to be conservative about its structure and performance. In a process that Schechner calls “restoring the past” weddings are used to preserve the ideal form of their culture; that is, before the immigration took place. Weddings then are essentially nostalgic events.

Nostalgia is a hybrid word worth explaining. Coined by Swiss physician Johan­nes Hofer in the late 17^th century while he was researching on conditions of homesickness among Swiss mercenaries fighting far from their motherland in the flat plains of Europe, it is a combination of the Greek word nostos, to return home, and algia, longing.^[16] He diagnosed it as a disease of imagination that deprived the body of its normal strength: “the ailment spread along uncommon routes through the untouched course of the channels of the brain to the body, resulting in an uncommon and ever present idea of the recalled native land in the mind”.^[17] The complications ranged from nausea to loss of appetite, from pathological changes in the lungs to brain inflammation all the way into an inclination to suicide. The nostalgic patient was considered to be possessed by a “mania” of longing. More interestingly for our case, the patient had an aggravated capacity for remembering things about home (such as scents, sounds, tastes, etc.) that would not be noticed by those who are back home or went unnoticed by himself if he was (living) at home. In her interesting work about the global epidemic of nostalgia, Boym summarizes some of the agents of the so-called “nostalgia disease” as follows: “Gastronomic and auditory nostalgia were of particular importance. Swiss scientists found that rustic mother’s soups, thick village milk and the folk melodies of Alpine valleys were particularly conducive to triggering a nostalgic reaction in Swiss soldiers. [...] The sounds of ‘a certain rustic cantinella’ that accompanied shepherds in their driving of the herds to pasture immediately provoked an epidemic of nostalgia among Swiss soldiers serving in France.”^[18] Although leeches, warm emulsions, opium and purging of the stomach were prescribed, the best remedy was to return “home”. Hence the word nostalgia first started to be used as a painful yearning to return home, and its core referent was homesickness. Its close affiliation with homeland and origin also made it akin to nationalism; an emotion turned into a movement that swiped across Europe following the French Revolution. The German heimweh, French maladie de pays and the Spanish mal de Corazon are all expressions becoming popular in this period. Following the second half of the 20^th century however, with its assimilation into American popular speech the word came to define rather more positive emotions of yearning for the past, past-time or memories on a broad scale. Triggered by digital progress and globalization it now represents an emotion that underlines the human side of life, and usually pointing at its “analog” qualities. In a way it became a sort of rebellion against the modern idea of time, that is, a mixture of history and progress. As Boym argues: “It favors the part of history in this equation but it also deconstructs history by turning it into a private or collective mythology so that one can visit time like space [...] In other words we can now resist the irreversibility of time that plagues the human condition.”^[19] That is, nostalgia takes control of us: it shapes a world on its own and makes us long for a re-visit to that world, but only temporarily and to be repeated again. It is like an addiction in this sense. From a different perspective nostalgia could be “under control”. In its most contemporary form it can be seen as one of these emotions that is consumed. Hollywood, fashion and the music industry all use and even abuse nostalgia. From the Modernist themed Titanic to eco-friendly Jurassic Park, from Vivienne Westwood’s Victorian inspirations to John Galliano’s baroque collection, from Amy Winehouse’s songs reminding us of the jazz sounds of the 50s to Grace Jones’ re-rendering of “Glam”, nostalgia is ever present in contemporary culture. Nostalgic elements attached to things make you purchase these things. So as we go along, nostalgia evolves too, taking new shapes and forms as it progresses and multiplies. It is now such a wide covering term that its “alluring object is notoriously elusive”.^[20]

How do we then place nostalgia in wedding ceremonies of Turkish Germans? And how do we read it? Perhaps I shall ask the question in another way: how do they feel and read it? What do they make of it? Is the emotion in control of them or are they in control of the emotion? What emerges from this temporary and isolated experience?

People who have been living away from their homeland for a long period of time develop a certain kind of cultural conservatism that is highly emotional. When abroad, objects, songs, celebrities, news, food that belong to the homeland are attributed almost as emotional totems. When living at home the same things would have been passed without notice, since there is plenty of opportunity to reach them. For example, each time I make a homecoming and go back to Istanbul I make it a big issue to go to the hamam,^[21] celebrating it to the maximum, entering it with almost exaggerated excitement and staying long hours inside, almost ecstatically. I had been doing this rather indifferently when I used to live in Istanbul – in and out and no further mention of it. Like in the example of the Swiss soldiers abroad, the mere mentioning of a certain dish from Turkey may trigger an enormous amount of homesickness for a Turkish German. Overhearing a folk song can make him/her emotional. A raki bottle on the table can create nostalgia and when it is consumed it can ease the pain.^[22] Even a certain behavior, like a certain kind of hospitality found in Turkish culture but rarely seen in German culture can bring people to emotional highs, while it would be normal and ordinary in Turkey. Similar to totems, all of these entities or things are treated as having a soul that belongs to an emotionally charged geographical location. They are symbols of the homeland. They both heal and trigger homesickness. Weddings are cultural performances where several of these totems or symbols are celebrated and staged at the same time. Songs, dances, food, behavior patterns that are attributed with home all meet inside the wedding hall. Nostalgia unites all participants under one roof. Everything is done according to this leitmotif. The staging of nostalgia is not done in obvious ways such as putting Turkish flags or other national symbols around the wedding hall, or arranging image projections with pictures from the “homeland”. It happens in more performative ways. It is the attention paid to do the dances in their most correct way, that is, to stay close to the traditional form. It is the choice of the songs that the live music band plays. The hierarchies in kinship are also staged in an exaggerated way. The youth behave better in the wedding hall. They pay more attention to values of respect. In other words, everyone strives to stage the perfect family, the perfect community. The elders benefit from their temporary dominance and the respect they are generating, even though they know it is a bit manipulated. In short, tradition is revived and restaged.
 

However, this staging has a double effect, determined by the age of the participants: the first group are the elders and the middle aged, who have actually lived at “home” or who know it well enough. The second group are those who have not seen it except for brief visits; they were born in Germany. For the first group this staging of acts and symbols that belong to the home culture leads to an “overdose of nostalgia”. The resulting emotion is a mixture of melancholy and hope. Melancholy, because they are celebrating yet another wedding away from home, they are enclosing themselves yet another time inside and they are making themselves forget yet another time what lies outside. Hope, because the restaging of nostalgic symbols and acts gives them support to continue the hardships of living abroad. It is the hope but not the melancholy they take with them outside when the wedding ends. This collective hope will linger in the community until the next wedding, when it will be recharged. This is perhaps another reason why there are so many weddings, or perhaps why especially the elders are so enthusiastic about going to weddings of “everyone they know little or well” as my corner shop owner Halil Oturmaz told me one day. At the age of 64 he says he socializes only in weddings or in the mosque. When I asked him if meetings in the mosque or at weddings create more solidarity in the community, he replied “The weddings of course! Men and women are together there. Everyone comes! It feels like you are back in Turkey, with all your loved ones around you.” “How important are weddings for you?”, I asked and he replied: “If there were no weddings we wouldn’t have survived [this life]! We remember who we are at weddings.” For the elders, nostalgia maintains their own culture. Weddings exaggerate it. It is also this overdose of nostalgia that incites them to temporarily ignore the host culture: “We have a tough life here. We leave all those troubles outside when we go to a wedding. We are all welcoming people, but sometimes we also need to close our doors. It is necessary [here].”

The second group is more confused. Staging of nostalgic symbols brings about something else in them: a confusion about the “idea” (in the Platonic sense) of home and its consequent deformation. With the lack of several original elements such as the climate, the food and the whole atmosphere of the homeland, elders try to re-stage cultural codes in a mimetic process, with tools that do not actually belong to the homeland. This creates a certain mutation of symbols. This mutation has a concave mirror effect to those who do not know what the original role models feel like. If rituals are “mirrors” which help the participants to see their identity, then what happens if this mirror deconstructs the original image and shows us something that is different, mutated? What identity does the participant see then? And how does he react to it? Do they live in a sort of cultural limbo?

In fact they do. This is visible to anyone who comes from Turkey to Berlin, i. e., anyone who is raised up in Turkey. It is easy to see the deep identity crisis of younger Turkish Germans. It is visible in their language, a mixture of German and Turkish with a peculiar intonation and an uncommon use of words that would surprise many Turkish people. It is visible in the way they dress and manipulate their look with either heavy make-up or an excessive solarium-tan or the adjustments of their eyebrows, not only by girls but also by boys. It is clearly visible in the music they listen to which consists either of quite outdated Turkish pop songs or of completely unexpected folk tunes that would normally be attributed to much older people back in Turkey. When their elders are charged with excessive amounts of nostalgia they are naturally contaminated with it. However, they do not know the home that nostalgia is made for, so they remain confused. But during my experience with the younger generation I found that admitting confusion is not a desired situation. It is seen like a sort of defeat or impotency. Therefore, they adapt to the situation as best as they can. In this path of appropriation they walk relatively on their own, cause the elders no longer seem to be coping with their ways. Another elder I talk to regularly, Fehmi Özbek (53), who is retired from Siemens sees a widening gap between the youth and themselves: “It hurts my heart. We don’t speak the same language. They don’t listen to us, they go their own way. They are Germanified. Some people say they are more German than Germans. We are losing our identity.”

The expression “Germanification” is essential to the understanding of this state of uncertainty. It is a word mostly used by elder Turkish Germans in response to the shift of their children towards German culture. Ironically, the youth who are seen as more German than Turkish by their elders are seen more Turkish than German by the Germans, as well as the Turkish who live in Turkey. How they see themselves is yet another complication. Among many other young Turkish Germans I directed this question to Savaş Kurt (25), a corner shop owner in Neukölln who was born and raised in Germany. Savaş speaks a broken Turkish and German with that peculiar Turkish German dialect. He is a high school dropout, went in and out of social welfare several times until he was able to set up this business. He is an avid supporter of Galatasaray, the Turkish football team from Istanbul, and the team’s flag is hung between the German and Turkish flags at his shop. Preferring to speak in the second plural rather than the first personal he says: “We don’t really know who we are, but would anything change if we knew? Is it that important? All we want is that people see us as humans, not as someone with this or that nationality or culture. The Germans don’t want us in Germany, the Turks don’t want us in Turkey. So what do we do? We have to keep walking, we cannot afford to fall. ‘They kick more the one who falls’.”^[23] This emotional answer I got from Savaş makes me think that the instinct of survival suppresses anything else in this social conflict. The daily life of a young Turkish German is not spent with worries of who they really are and what they are going to do about it. Theirs is a worry for staying alive and enjoying that life. On the other side, so many words are spoken about and so many politics are done on them. They are kicked to one side by their elders, kicked to another side by the German society and “side kicked” by the Turkish society. Ironically, their role models still mostly come from Turkey, and they see their cultural backbone as Turkish; a culture they know not from firsthand experience but through the filter of their family or the media. In this sense the nostalgia they feel for the Turkish home is a custom made one, which in turns proves the point of the elusiveness of this emotion in our time.

---

[1]     Maurice Leenhardt, La fete du pilou en Nouvelle-Caledonie. In: L’Anthropologie 32, 1922: 226.

[2]      Deniz Göktürk/David Gramling/Anton Kaes (eds.): Germany in Transition: Nation and Migration 1955-2005. Los Angeles 2007: University of California Press.

[3]     Gastarbeiter (guest worker) is the German word used to describe foreigners admitted to Germany with an emphasis on their temporality: it was initially conceived that they would stay for a limited period of time and expected to return home with the host’s gratitude. The 1965 Ausländergesetz (Foreigner Law) stated that foreigners could stay in Germany as long as they had a valid visa and continued to “serve the needs of the Federal Republic”, which is still in force today. As an example, my so called “artist visa“ given in the year 2010 states that it will “expire with the termination of the activity as a video artist.“ Interpretation of this vague concept was in the hands of various semiautonomous agencies, resulting until today in several cases of ambiguity and inequalities. The 1974 “family reunification“ law that enabled spouses to join the workers resulted in a population boom of immigrants, which reached 4.4 million in 1980. It is estimated that German citizens with Turkish ethnic background is currently 1.9 million people, composing 2.4% of the total population of 81,4 millions.

[4]     I prefer to use this expression for the following reasons: The word Turkish immigrant is no longer valid for them since they did not immigrate but were born and raised in Germany. In my opinion, the more official use of German citizens with Turkish immigrant background reflects a certain kind of xenophobia by still keeping stress on their otherness as the siblings of immigrant parents. Therefore, I find it more appropriate to follow the example of “African-Americans”, the term with which black people in the USA prefer to be called. The decision of putting Turkish in the first place, and not saying German Turks is twofold: First, “German Turk” again has a negative resonance by claiming that one has to be more German than Turkish – a bad example that is used in Israel with the official expression of “Israeli Arabs”, rather than “Arab Israelis”. Second, the pejorative expression used in turkey for Turkish people who live and work in Germany is “Almanci”, meaning the Germaner, close to German Turk.

[5]      On October 15, 2010, former central banker Thilo Sarrazin who in his controversial book accused Muslims of lowering the intelligence of German society has made the public statement “Multiculturalism is dead”. Two days later Angela Merkel, the chancellor of German Federal Republic told a youth meeting of her party that “Multiculturalism has utterly failed“. Source: Guardian newspaper, October 20, 2011.

[6]     Henry Maine, Ancient Law: Its connection with the early History of Society and its relation to Modern Ideas. London 2008: Brunton Press, p. 92.

[7]     Private interview with a taxi driver who works in the Beyoglu district because of the frequency of work in the region, but lives with family in Gaziosmanpasa, a poor suburb of mostly Alevi immigrants from Middle Anatolia. August 2011, Istanbul.

[8]     In their daily (German) speech, Turkish Germans often use numbers when referring to the months of the year, whereas native Germans would do this only in rare occasions, mostly in official correspondences. This is a broader linguistic issue that cannot be discussed in detail here. Suffice it to give one last example which may help our understanding of the nuances and problems in cultural integration: during my research I realized that Turkish immigrants not only in Germany, but also in France and Belgium do not use the name „Euro“ for money but „Lira“ – the currency of the Turkish Republic. This is the case even in Switzerland with its completely different currency.

  [9]    This double celebration is often not out of pleasure or choice but more due to the impossibility of bringing all guests to Germany, because of the above mentioned visa regime in this country.

[10]  Victor Turner, From Ritual to Theatre: The Human Seriousness of Play. New York 1982: PAJ Publications, p. 25.

[11]  From these recordings I have made a three channel video (art)work called “WEDDING”. 2007-2008.

[12]  Robert Musil, The Man without Qualities. New York 1996: Vintage, p. 522.

[13]    Roy Rappaport, Ritual and Religion in the Making of Humanity. Cambridge 2011: Cambridge University Press.

[14]  Halay is traditionally played during wedding on the zurna, supported by a davul, but in the recent years, electronic instruments have started to replace them. Typically, Halay dancers form a circle or a line while holding each other with the little finger or shoulder to shoulder or even hand to hand with the last and first player holding a piece of cloth. It is a national dance in Armenia, Azerbaijan, Iran, and Turkey.

[15]  Potlatch is a rendering of total services practiced by people of the Pacific North West coast marked by the host’s lavish distribution of gifts or sometimes destruction of property to demonstrate wealth and generosity. The main purpose of the potlatch is the re-distribution and reciprocity of wealth.

[16]  Johannes Hofer, Medical Dissertation on Nostalgia (1688). Trans. Carolyn Kiser Anspach. Bulletin of The Institute of the History of Medicine 2.6, Aug. 1934: 376-391.

[17]  Ibid.: 381-2.

[18]  Svetlana Boym, “The Future of Nostalgia”. New York 2001: Basic Books, p. 164 (page marks from e-book edition, based on reading device used).

[19]  Ibid., p. 191-2

[20]  Ibid., p. 197.

[21]  Hamam: Turkish bath.

[22]  Raki: a traditional alcoholic drink in Turkey and neighboring countries; called Ouzo in Greece, Arak in Arabic countries.

[23]    Turkish proverb.

istanbul modern ve ismi üzerine

bir aile kolleksiyonunun hallicesi olan istanbul modern'in kalbine giden damarlarin kesilmesi bu kurumunun kendine (belki) ceki düzen vermesini saglayabilir. bu da sanatcilarin bizzat desteklerini cekmeleriyle olur, oldu. dün aksam sergiden cekilme karari alan 5 sanatcinin yani sira bizler, attigimiz imzalar disinda, davranislarimizda, secimlerimizde ve hatta türkiye disindaki sanat camiasi icinde konusmalarimizda bu kurumun ettiklerini acikca ifsa etmek, hakikati hayalden ayristirmaliyiz. zira yurticinde ve yurtdisinda bir cok kisi isminden dolayi hala istanbul modern'i türkiye'nin önde gelen san'at kurumu olarak saymaktadir. bir sonraki adim "istanbul museum of modern art" isminin hakkinin istanbul modern'den alinmasi davasi olabilir. kendilerine yakistirdiklari bu isim kendi asagilik komplekslerini alenen afise ettigi gibi türkiyeli insanin tanzimat sonrasi alistirilageldigi daha karmasik asagilik kompleksinin üzerine akillica kurulmustur.
lütfen sessiz kalmayin. biliyorum hepiniz dertlisiniz ve karsisiniz bu duruma, ama n'olur hareket edin, onu belgeleyin, yazin, konusun, yayin, iletin, ulastirin. bu sürecte birbirimize de destek olalim, görüs farkliliklarimizi kisisel kavgalara dönüstürmeyelim.

Geç Kalındı, Sansür Kabul Ediliyor: Tepkisizlik Üzerine

Sansür suçtur, yapanın yanına bırakılmaması gerekiyor.

İstanbul Modern’in bir bağış toplanma gecesinde satılmak üzere Bubi'den istediği bir işi sansürleme girişimi yanlış, sanatçısının söz konusu işi etkinlikten çekmesi son derece doğrudur.

Sansür söz konusu olduğunda sanatçının kim olduğu önemli değildir, sen de olabilirdin. Bu bağlamda etkinliğin karakteri de önemli değil. Önemli olan sansür mekanizmasının yeniden çalışmış olmasıdır. Sansürü otoriter rejimler ve kişiler yapar ve karşı çıkılmadıkça da yapmaya devam ederler.

Son olarak Filistinli sanatçı Larissa Mansour’un Lacoste Elysee Fotoğraf Ödülleri’nde sansürlenen işi bu mekanizmanın her daim işlediğinin acı bir göstergesidir. Lozan’daki Elysee Müzesi Lacoste sponsorluğunda sanatçıya bir iş sipariş etmiştir. Ortaya çıkan iş fazla Filistin yanlısı olduğu için beğenilmemiş ve ilk önce ödül sergisinden kaldırılmıştır. Daha sonra gelen tepkiler üzerine müze bu ödülü topyekün iptal etmeye karar verdi. Bütün bunlar üç dört gün içinde oldu.

Halen İstanbul Modern’de çeşitli sergilerde işlerini sergileyenlerin tepkisi ise ne yazık ki çok geç oldu. Bu sanatçıların hiç birinin sergiden çekilmeyi düşünmemesi beni çok üzdü. Konuştuğum sanatçılar toplu hareket etmek istediklerini, beraber bir tepki yazısı kaleme almaya çalıştıklarını, bu nedenle tepkinin geciktiğini söylediler.

Nisan 2011’de İzmir Fransız Kültür Merkezi ve K2’nin Centre Pompidou ile ortaklaşa gerçeklestirdiği sergiden benim, Erkan Özen ve Berat Işık’ın isleri “siyasal olarak sakıncalı oldukları” gerekçesiyle çıkartılmış, biz tepki verince geri adım atılmış ve işlerin olduğu gibi sergiye geri alınmalarına karar verilmişti.

İlk tepkim “Beni alsanız da artık girmem” olsa da biz de toplu hareket etmeye karar verdiğimiz için aramızda yaptığımız uzun tartışmaların ardından sansür edilmeye çalışılan eserlerin seyirci tarafından görülmesi gerektiğine karar verdik. Ümidimiz bunun üzerine bir tartışma ortamı açılmasıydı. Olmadı. Hem de hiç bir şey olmadı!

Şimdi bu kararımdam dolayı pişmanım. Keşke kendi işimi çekseydim.

Sanatçılar olarak bizim yegane üretimimiz işimizin kendisidir. Kendimizi başka türlü ifade edemediğimiz için böyle yapıyoruz. O halde neden ifade biçimimizin dışında bir medya kullanarak tepkimizi sadece yazı ile gösteriyoruz?

Duygusal alınterimizin emeği olan bu işler tepkimizin de şeklini belirlemelidir.

Keşke bir sanatçı yarın İstanbul Modern’e gitse de herkesin gözü önünde işini duvardan indirse, DVD’sini çıkartıp cebine koyup gitse.

Keşke sansür yapan bu otoriter kurumda işi sergilenmeyen sanatçılar da "Siz bu aklı değiştirmedikçe yok size iş miş!" dese.

Aristofanes’in Lysistrata’sında kocaları yıllarca savaşan kadınlar “Savaşı bitirmedikçe size şeftali yok!” demişlerdi...

Ben Kimim ki? Elmas Deniz Köken Ergun ropörtaji

Aslen Türkçe yapılan bu ropörtaj ilk olarak "WHO AM I ANYWAY? Three interviews with Köken Ergun" adlı kitapda yayınlanmıştır. 

Kunsthalle Winterthur Publications. Berlin: 2011

Ben kimim ki?

Elmas Deniz ve Köken Ergun söyleşisi

Berlin, Haziran 2011

Elmas Deniz: İşlerinde her zaman kalabalıklar, kitleler öne çıkıyor. Birden fazla sayıda insanın konu edildiği törenlere ve ritüellere yer veriyorsun. Binibining Promised Land’de, Wedding’de konu edilen bir grup insan var, hatta Tanklove’da bile işinin esas hedef aldığı kitle, bir kasaba ve onların yaşadığı deneyim. Şimdiye kadar tek bir birey üzerinden giden bir hikaye hiç anlatmadın. Yani, bir bireyi konu alarak hiç iş üretmedin. Bu seçimin özel bir sebebi var mı?

Köken Ergun: Aslında içinde tek bir bireyin olduğu bir işim var: Untitled (İsimsiz). Videoda kendim oynuyorum, ama burada bile aslında bir grupla ilgileniyorum. Bir performans yapıyorum, farklı türbanlar takıp ağlıyorum. Burada, derdim, tutucu şekilde laik olan Türk devletinin kendi vatandaşlarının bir kısmına -ki bu çok büyük bir grup- bu kıyafetle üniversiteye girişi ya da kamu işyerlerinde çalışmayı yasak etmiş olması. Aslında türban takıp da bu tür baskılara maruz kalan, bu durumdan muzdarip olan insan ben değilim, yine başkası. Ben kendimi onların yerine koyup, onların yaşadıklarını anlamaya çalışıyorum.

ED: Yani, öznen hiçbir zaman tek bir kişi değil. Bunu biraz daha konuşalım mı?

KE: Benim düşünceme göre insanlar ikiye ayrılıyor. Bir tarafta, kendini özgür birey olarak ifade eden, her şeyi kendi başına yapıp, ‘determinist’ bir azimle olayların akışını ve dünyayı değiştirebileceğine inanan insanların oluşturduğu, şu an içinde bulunduğumuz coğrafyadaki grup var. Öbür taraftaysa, benim daha çok doğuda, spesifik olarak da Doğu Akdeniz’de gördüğüm, ümmetle ya da cemiyetle hareket eden insanların oluşturdukları toplumlar var. Untitled (İsimsiz) işini yaparken bütün bunları düşünecek kadar akıllı değildim. Benim sanata başlamamdan, yani ilk işimi yapmamın üzerinden 6 sene geçmiş. Ben ancak son birkaç senedir derdimin “grup versus (karşı) birey” olduğunu görüyorum. İçimde çözemediğim, gizli bir şey var ki bunun üzerine gidiyorum. Bu tür işleri yapmadan da rahat duramıyorum.

ED: Bunu söylemen ilginç, çünkü işlerini üretirken “bir meselem var, bir derdim var, o dertten yola çıkıyorum”. Hatta exorcism (şeytan çıkarma) ile tarif ediyorsun bunu. Sen özne olarak nerede duruyorsun, bunu merak ediyorum. Birey üzerinden işlemiyorsun meseleyi. Konuyu seçen sensin ve hep kitlelerden bahsediyorsun. Kişisel olarak işinin neresinde duruyorsun?

KE: İçinde. Duruşum zamanla değişti, gelişti, başka formlar aldı, ama bir şekilde hep işin içindeyim. Aslında, her projem, kişisel olarak rahatsız olduğum durumlar üzerine kurulmuş değil. Ben Askerim, Bayrak ve Untitled, kişisel durumlarla, ilk gençlik yıllarında yaşadığım travmalarla ilgili. WEDDING’de biraz uzaklaşmaya başlıyorum. Konu daha toplumsal bir hal almaya başlıyor. TANKLOVE dersen, yine toplumsal bir konu var. Video, Türkiye’nin siyasi tarihi ile ilgili ama beni kapsayan kişisel bir uzantısı da var bunun. Zira, yurtdışında sık sık maruz kaldığım, “biz demokratiğiz, siz değilsiniz” tarzı yüzeysel fikirlere bir tepki de var.  “Bakın, bir gün sizin de başınıza gelebilir” demek için yaptım bu projeyi. Filipinlileri konu ettiğim proje düşünülünce... Ben de bir göçmenim, yurdumdan uzak yaşıyorum ve memleketimi özlüyorum. Ama...

ED: Aşura’yı sorayım?

KE: Aşura’da benimle ilgili, kişisel bir problem yok.

ED: Sanırım yıllar içinde yapmak istediklerin daha netleşti. Kitlelere, topluluklara ve onların ritüellerine olan ilgin belirginleşti. Bunun getirisi olabilir mi?

KE: Kitlelere ilgim farkında olmayarak başladı bence. Benim şöyle bir meziyetim var: insanlarla rahatça iletişim kurup onları bir araya getirebiliyorum. Sanat pratiğimin de en güçlü tarafı bu belki de.. Kendimi de çok açıyorum onlara. Bu projelerde beraber çalıştığım ya da konu ettiğim kişiler benimle ilgili çok şey bilirler. Hiç sakınmam, saklamam. Belki Şiilerle olan projede bu durum biraz farklı gelişiyor. Onlarla, İsrail’deki Filipinli arkadaşlarımla yaptığım gibi her şeyimi konuşamadım henüz. Bir ay boyunca her akşam camide buluşup provaları izledim, çekim yaptım, ama prova bitiminde onları geride bırakıp mahalleden ayrılır, kendi hayatıma geri dönerdim. Bu süre içinde çok kişisel seyler konuşmadık. Ama Aşura gününden sonra, yani çekimler tamamen bitince, evlerindeki yemeğe çağrıldım. Orada birçok şey anlattım, beni daha yakından tanıdılar, ama her şeyimi anlatamadım.

ED: Binibining Promised Land’de, içinde bulunduğun topluluk daha eğlence amaçlı bir arada. Sonuçta, hayatları sıkıntılı olsa da eğlence icin bir araya gelmiş insanların yaptığı bir güzellik yarışmasından bahsediyoruz. Aşura’daki topluluğa bakıncaysa, Binibining’dekiyle kıyas edilemeyecek kadar ciddi bir konu var. Buna bağlı olarak, senin iletişiminin de etkileniyor olmalı, değil mi?

KE: Tabii ki. Zaman içinde onlarla iletişimim değişik boyutlar alacaktır, eminim. Onlarla her sene daha da ilerleteceğim ilişkimi.

ED: Hiç devam etmek istediğin bir projen oldu mu?

KE: Projeler aslında hep devam ediyor. Filmler bittiğinde bu gruplarla iletişimimi sürdürüyorum. Sık sık geri dönüp onları ziyaret ediyorum. Gidemediğim zamanlarda Facebook’dan hep iletişim halindeyiz. Filipinliler arasında bir tek  James Dandan (organizatör olan transeksüel) Facebook kullanmaz, onunla da her ay telefonda konuşuruz. Nasıl diye merak eder, ararım hep. Sırdaşızdır. Saatlerce konuşuruz. Dedikodu da yaparız. Mesela, geçenlerde telefonu açar açmaz “My friend, my friend there is a problem!” (Arkadaşım, arkadaşım bir sorun var!) dedi. İsrail vizesi bitmek üzereymiş. “Filipinler’e dönmek istemiyorum. Türkiye’ye geleyim, oradaki travestilerin durumu iyiymiş” dedi. Ben de “İyi ama o kadar da iyi değil dedim.” “Peki o zaman Almanya’ya geleyim, gelince orada bana bir iş bul” diye cevap verdi. “Yapma, öyle zor olur, önce sana vize almamız lazım” dedim ben de. Ertesi ay İsrail’e gittiğimde, Facebook’tan benim Tel Aviv’e geldiğimi öğrenenlerden bir kısmı hemen beni arayıp benzer isteklerde bulundular. Hem (üzüntüden) içim burkuldu, hem de aramızda seneler içinde gelişen güveni düşünüp garip bir şekilde gururlandım.

TANKLOVE’ı yapalı üç sene oldu. Her sene çekimleri yaptığım yere gider, köy halkını ziyaret ederim. Tankın asfaltta bıraktığı izleri tekrar görürüm. Beraber yemekler yeriz. İlk defa bu sene bir problem oldu, gidemedim. Bu sefer kendi kendime şöyle dedim: “Artık çok dağılıyorum. Aynı anda Binibining, Aşura derken çok sayıda insanla iletişim kurmam gerekiyor ve takip etmem zorlaştı.” Ama geriye döndüğüm de oluyor. WEDDING ise daha ‘voyeuristic’ bir iş. Bu projede çalışırken, çekimleri yapar yapmaz kaçıyordum. O zamanlar, topluluklarla ilişkilerim Aşura ya da Binibining zamanındaki gibi değildi.  Ama WEDDING bu günlerde Berlin’de sergileniyor ve filmde görünen insanları teker teker bulmaya çalışıyoruz. Bu kişilere ulaşıp, onları sergiye davet etmek ya da filmi ellerine ulaştırmak istiyorum.

ED: Bu etik bakış zamanla gelişti sanırım?

KE: Evet. Artık eğer çekmiş olduğum insandan tam izin alamazam bu durum beni rahatsız etmeye başlıyor. ‘Voyeuristic’ projeler yapmam zamanla zorlaştı, çünkü kendime böyle bir ahlak edindim. O yüzden şimdi geri dönüp WEDDING filminin içindeki kişileri bulmak, “Yıllar önce sizleri çekmiştim, gelin bakın” demek istiyorum.

Caferi cemaatinden Adem, Winterthur’daki sergiye gelmek istediğini söyledi. Eskiden olsaydı endişe ederdim, acaba beğenecek mi, diye. Ya da cemaatin liderleri ne diyecek kendime diye sorar, büyük heyecan yapardım. Ama şimdi, beğeni ya da sonucun o kadar da önemli olmadığını düşünüyorum. Durum başka bir boyut kazandı. Onlar benim çabamı gördüler ve işe bu gözle bakıp çabamı takdir edecekler.

ED: Aşura ilk işin olsaydı belki de senin bu tavrını anlayamayacaktık. Bu etik kararların görünür olmayacaktı. Ne dersin?

KE: Bu senin anlattığın yaradılışı tersine çevirmek gibi oluyor. Ben öyle düşünmezdim. Böyle olması gerekiyordu, oldu...

ED: Bunun gibi dini bir ritüelin gösterilmesi hakkında doğal bir endişe taşıyabilirdim. Ama yaklaşımını ve konu ettiğin insanlarla olan ilişki biçimini düşününce rahatlıyorum. İkna oluyorum. Ben de İstanbulluyum, ben de bu meselere yakınım. Bu politik konuların nazik dengesini düşününce bu soruyu sormak istedim. Kim neyi ne şekilde söylüyor? Bunu düşünerek sordum sorumu. Yoksa, haklısın, yaradılışı tersine çeviremiyoruz...

Peki sen Türkeye’deki sanat üretimi içinde kendini nasıl konumlandırıyorsun?

KE: Vallahi pek konumlandıramıyorum galiba. Kendimi konumlandırayım mı bilemiyorum. Bu pek ilgimi çekmiyor. Bu soruya cevap vermek için düşünmek de ilgimi çekmiyor. Ben kendi yolumda ilerliyorum. Sık sık sorarım kendime: Sanatçı ne kadar diğer sanatçıların farkında olmalı? Sanatçı ne kadar diğer üretilen şeyleri görmeli? Yani hiç ilgim yok diyemem, var. Ama çok ilgilenmiyorum.

ED: Bu tavrın, sanat üretimine nasıl başladığınla ilgilidir belki de. Geleneksel biçimde okulda başlayanlar farklı tabii. Sen sonuçta bir tercih yaparak bu alana girdin. Ben oyuncu olmak istemiyorum diyerek sanata başladın. Bu yüzden kendini konumlandırmakla ilgilenmiyor olabilirsin misin?

KE: Evet, başta hiç film yapma fikri yoktu. Ama sanırım bununla ilgili değil. Okullu olanlardaki sıkıntıları ben de fark ediyorum. O endişeler bende yok mu? Tabii ki var. Her sanatçı onaylanmak, kabul edilmek ister. Ama ben olayları ulusal boyutta ya da İstanbul ve Berlin boyutunda görmüyorum. Biraz daha geriye dönersek, benim ulus devletle boşuna problemim yok! Ulusal temsilleri anlayamıyorum. Ben burada, Berlin’de Türk yemeğini övebilirim, geldiğim ülkenin şimdiki iyi enerjisini övebilirim, sık sık “Türkiye iyi gidiyor!” diyebilirim. Ama ben kendimi bir ülkenin vatandaşı olarak göremiyorum. Niye Berlin’deyim diye sorabiliriz. Demek ki, Türkiye’de bana batan bir şeyler var, demek ki ben orada rahat değilim, bazı şeylerden memnun değilim. Dolaşmayı da seven biriyim. Burada, Berlin’de olmak istememin en büyük nedeni şu: küçüklükten beri hep uluslararası bir şehirde yaşamak istedim. Bir gece yemeğe Arjantinli bir arkadaşım gelsin, diğer bir gece İsrailli, başka bir zaman Lübnanlı bir arkadaşım bana eşlik etsin, sonra hep birlikte gelsinler, aynı masayı, aynı yemeği paylaşalım istiyorum. Yeter ki hep aynı çevrede bulunmayayım.

ED: Belki de sen bu sebeple farklı cemaatleri filmlerine konu ediyorsun. Böyle bir bağlantı olabilir mi?

KE: Evet, olabilir.

ED: İstanbul sen büyürken şimdi olduğundan daha tek kültürlü bir yerdi tabii.

KE: Belli ki şimdi daha iyi. Ama hala farklı kültürlerin bir kavşak noktası değil. İmparatorluk zamanı gibi herkes oraya gitmek istemiyor. Çok gelen giden var ama yine de bir dünya kenti değil. İmparatorluğun yıkılması ve ulus devletin kurulmasıyla yakından bağlantılı bir şey bu. Ama tek sorumlu ulus devlet mi bilemiyorum. Her neyse, o şehir uluslararası kimliğinden sıyrılıp bir Türk şehri haline gelmiş ve bu benim büyük bir problemim, Ben bu yüzden kaçtım. İlk Londraya gitmiştim. O sıralar gerek kendi merakımdan gerekse lisedeki eğitim sisteminin etkisiyle Batı edebiyatının başyapıtlarını okurdum. Dickens’i severdim. Orada hep Londra anlatılırdı, o yüzden çok özenirdim. Dickens’ı şimdi okursam, yazılanlara farklı bakacağıma eminim. Ama bir hevesle kaçmak istiyorsun. İstanbul’da yaşayanlar bilir: herkes oradan kaçmak ister. Sen de kaçmak istiyorsun.

ED: Ben büyürken kozmopolit bir yer özlemi çekiyordum diyorsun. İşlerin sadece Türkiye bağlamından çıkmıyor. Başka ülkelerdeki göçmenler, farklı yerlerdeki yaşam biçimleri hakkında çalışıyorsun. Binibining’de İngilizce konuşuyorsun ama Aşura’daki iletişimin anadilinde.. Danimarka’da karşına aldığın kitle, performansın kitlesi tamamen Danimarkalı. Burada, bulunduğun coğrafyalarla işlerinin ilişkisi üzerine konuşmak istiyorum. Bazen insanlar kendi kimliklerinin ait olduğu yerlerden ve şeylerden uzak yaşamaya karar verirler. Bazıları, kendi milletiyle problemi olduğu için ülkesinden kaçıp yurtdışına gider. Sen, azınlıklar, göçmenler gibi anavatanından (memleketinden) uzakta yaşayan küçük grupların gerçek hayat temsilleriyle ilgileniyorsun. Orta Doğu denilen coğrafyada bulunmuşluğun var ama orada işgale yönelik bir iş çıkarmadın. Bulunduğun coğrafyalarla ilişkin nasıl?

KE: Ben de kaçıyorum. Kaçmak, aşk-nefret ikilemiyle de ilgili. Bazen nefret ettiğimiz için kaçtığımızı düşündüğümüz bir şeyi aslında çok sevdiğimiz için bırakmış olduğumuzu fark ediyoruz. Nefret ettiğin için kaçtığın ülkeye uzaktan bakınca o ülkeye dair sevgin pekişiyor aslında. Bende bu oldu. Yurtdışına gide gele, kendi kültürümü daha iyi anlayıp sevmeye başladım. Bu süreç içinde daha çok Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaşamama rağmen, kendi kültürüme daha yakın olan komşu ülkelerin kültürü ile daha yakından ilgilenmeye başladım. Komşu derken Türkiye’nin şimdiki sınır komşularından değil, Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde kalan bütün kültürlerden bahsediyorum. İsrail, Filistin ve Lübnan’a olan ilgim buradan kaynaklanıyor. O coğrafyadaki kültüre bakınca bizimki ile benzerlikler göze çarpıyor. Yemek kültüründen, kıskançlık ve dedikodu kültürüne kadar... İmparatorluğun yüzyıllar boyunca devam etmesinin sebeplerinden biri de, içinde bulunan halkların duygusal olarak birbirine benzemesi. Mesela denizaşırı koloniler üzerine kurulan Britanya İmparatorluğu’nda böyle bir bağ söz konusu değil...

Anlattığım bağlar yüzünden, Doğu Akdeniz bölgesi beni çok çekti. Orada, halkın içinden biri gibi hissediyorum kendimi. Onlar da beni öyle kabul ediyorlar. Avrupa’da yaşarken böyle olmadı. Bu da bana esin veriyor haliyle. Şunu da itiraf etmeliyim: ‘conflict’ (çatışma, anlaşmazlık) de bana esin veriyor. Örneğin, Almanya gibi, damda kalmış bir kedinin televizyonda haber olduğu muhafazakar bir kültür, bana iş yapma konusunda çok esin vermiyor. Ama burası, konsantre bir şekilde çalışmak için iyi bir coğrafya. İşte ben de bu nedenle işlerimi Türkiye ya da benzeri coğrafyalarda çekip, Almanya gibi sakin bir ortamda montajlıyorum. Yani Berlin benim için bir kütüphane.

Berlin’de beni ziyarete gelen İsrailli bir arkadaşım “Ben Tel Aviv’i bırakıp New York’a yerleşeceğim, acaba nasıl olur” diye sordu bir gün. “Alışırsın zamanla, bak ben nasıl alışıyorum” diye cevap verdim. O da, “Sen dünyanın her yerinde yaşarsın, iki ayda alışır, onları da alıştırırsın kendine!” dedi. Daha önce de söylediğim gibi, benim farklı insanlarla iletişim kurabilme kabiliyetim var. Ve zaten sanat pratiğim de bu. Buna sanat denir mi? Bilmiyorum ama bu soruyla çok da ilgilenmiyorum.

Türkiye’deki sanat çevresi içinde kendini nasıl konumlandırıyorsun diye sormuştun. Aynı şeyi Almanya’daki sanat çevresi için sorsan, yine cevap veremeyebilirim. Bu konuyla ilgilenmedigim ortaya çıkıyor böylece. İlgilenmiyorum hakikaten. Bunu çok siniri bozulmuş bir şekilde de söylemiyorum. Kimileri der ki “ben katiyyen sergi açılışlarına gitmem!” O şekilde değil benimki.

Geçenlerde SALT’ın açılışında, Hüseyin Alptekin sergisinde beni çok duygulandıran, ağlamama neden olan bir sözü vardı.—duvarda yazılı bir altıntı: “ I love art, I hate artists.” Çok güzel bir söz. Ben “hate” kelimesini kullanır mıyım, bilmiyorum. Aslında ben de kullanırım. Çünkü Hüseyin bunu çok güzel, çok içten söylüyor. Hüseyin’i tanıdığım için de biliyorum. Benim en çok hoşuma giden şey, sanatçının kişiliğini tanımak, öyle bakmak işlere.

ED: Hah işte bu. Sanatçının kişiliğini tanımak ne kadar önemli, ben de bunu sormak istemiştim!

KE: Çok önemli olduğunu düşünüyorum. Benim bilinmem lazım, işi gören bir insanın işin içinde benden bir kaç parça bulması lazım.

ED: Aslında bu söylediklerin önceden sormuş olduğum, senin işin neresinde olduğuna dair soruya da cevap oldu.

KE: Ben aslında işin içinde varım. Kendimi çok öne çıkarmak da istemiyorum. Alfred Hitchcock her filminin içinde illa görünür, ya da David Lynch filmlerinde oynar. Benim öyle bir görünürlük amacım yok.  İşin içinde, göze çarpmayacak şekilde var olmak istiyorum. Benim işin içinde var olma yöntemim, konu ettiğim kişilerle uzun zaman geçirmek, onlarla aynı yola girmek ve baş koymak ve bütün bunları içten gelerek yapmaktan geçiyor.

ED: Projelerin, hayatını steril ortamlarda geçiren birisi için çok kafa açıcı olabilir. Bazı işlerinde, pek çok insanın hiç tanımadığı ve hayatlarında karşılaşma imkanı sınırlı olan toplulukları gösteriyorsun. Örneğin Aşura, WEDDING ve Binibining’de alışılmadık topluluklar var. Aslında, izleyiciye, steril bir çevrede yaşıyorsunuz mesajını da iletiyorsun bir şekilde. Sen ne düşünüyorsun?

Sembolik bir örnek vereyim, bizler (Türkiye’de yaşayan sanatçılar) genellikle (Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaşayan) adımızı telaffuz edemeyen insanlarla çalışıyoruz. Ama biz onların isimlerine aşinayız. Bu isimleri bilmemiz, matbaa ve ekonomiyle modernitenin getirisi bir yaygınlaşma sonucu, ama diğer tarafta bilinmeyen pek çok cemaat ve yaşam biçimi var. Hem batıyı anlamış hem de doğuyu çok iyi biçimde de içselleştirmiş olarak sen bayağı değerli oluyorsun. Aslında burada bir adaletsizliğe de işaret ediyorsun.

KE: Evet, işlerimle bir tokat atmak istiyorum bazen. Ben yaramaz bir insanım aslında. Hırçın bir tarafım da var. Gündelik hayatımda görünmeyen hırçın tarafımı sanatı kullanarak ortaya çıkartıyorum. TANKLOVE’da, sokaklarda tank yürüttüm, çünkü Avrupalılara kızmıştım, Kuzey Amerikalılara kızmıştım—“siz mi bize demokrasiyi öğreteceksiniz” diye. “Bak gülme, bir gün senin başına gelebilir” demek istedim. 2003 yılında Kiasma’da Platform Garanti Güncel Sanat Merkezi’yle beraber Kimo işini yapmıştık. Bir ay boyunca Platform’un ofisi ve galerisindeki sesleri, konuşmaları kaydetmiştik. Bunları Kiasma’da bir ses yerleştirmesi olarak tekrar canlandıracaktık. Vasıf [Kortun] işle ilgili olarak “inhale” ve “exhale” terimlerini kullanmıştı. Yani İstanbuldaki sesleri “inhale” edip, Helsinki’de “exhale” edecektik. Benim aklıma “exhale” yerine “vomit” (kusmak) sözcüğü gelirdi hep. Yani içimde hep bir kızgınlık vardı, Avrupa’daki steril ortama ve onun getirdiği yukardan bakma haline dair. İnsanlara, “bakın dünyada neler var, ne değişik hayatlar var” demek istiyordum. İnsanlar neler yaşıyorlar. İsrail’de yaşayıp da birçok İsraillinin farkına varmadığı Filipinli göçmenlerin hayatıyla ilgileniyorum, ya da İstanbul’da yaşayıp da birçok Istanbullunun bilmediği Şii azınlıklarla çalışıyorum. Anneannemiz der ya, “oğlum bak ne hayatlar var”. İşte, ben bunu göstermek istiyorum.

ED: (Türkiye ile ilgili) konumlandırmaya dair neden o soruyu sordum, onu ifade edeyim. Egzotiklestirme ve kimlik politikaları sorunlarına yaklaşımını öğrenmek için sordum. Mesela, Untitled isimli türban işinin algılanışında ve dağıtımında, senin üretimini bir yana koyarsak, egzotikleşme tehlikesi var. Bu yüzden, sınırlandırılmış bir bağlam dışında, uluslararası bir alanda hareket edebilmen iyi bence.

KE: Aslında ben sorayım sana... Sen beni nasıl konumlandırıyorsun?

ED: Aslına bakarsan, sana soru sormaktan ziyade yorum getiriyorum. Böyle sohbet etmek ikimize de iyi geliyor belki de. Sonuçta kendini Türkiye bağlamında değerlendirmiyor olmanın iyi tarafları da var—bu, sana daha geniş bir alan sağlıyor. Zira, kendini egzotikleştirmekten öteye gitmeyen bir sürü üretim görüyoruz etrafta. Sen bunlardan ayrı duruyorsun.

KE: Aslında ben kendimi egzotiklestiremem, çünkü kendimi ilginç bulmuyorum.

ED: Ben bu konuyu gündeme getirdim, çünkü içinden hep çıkmaya çalıştığımız bir durum var. Ben bunu ‘sahte alçakgönüllülük’ (false modesty) terimi ile açıklamaya çalışırım. Batılının, söylem olarak seninle eşitmiş gibi yapıp, gizliden seni daha alt bir konumda algılaması. Bu da genellikle işin egzotiklesmesi veya kendini egzotikleştirmenin kaynağıdır. Senin bu durumda yaklaşımını merak etmiştim. Sen kendi işlerinde kameramansın, montajcısın, yapımcısın ve olayı bire bir tecrübe eden kişisin. Sen kendini işin içinde nasıl bir pozisyonda görüyorsun? Öyle bir persona seçer misin kendine? Çevirmen, gözlemci, müellif... Ne dersin kendine?

KE: “Attached observer” diyorum kendime. Katılımcı olmak da var ama bu benim için tam olarak mümkün değil. Zira, ben Şii değilim, Filipinli göçmen kadın değilim, Almanya’da doğup büyümüş bir Türk değilim. Ben, olsa olsa, eve gelmesinden memnun olunan, iyi bir konuğum. Bir de, ait olduğum kültürde, insanlar hikaye anlatmayı, film çekmeyi ve bunları yayınlayıp göstermeyi severken, konu aldığım gruplarda bu o kadar önemli değil. Bu durumda ben arada kalmış bir “mediator” (aracı) gibiyim. Author (müellif) demem, yönetmen de diyemem, sanatçı da diyemem kendime.

ED: Bu senin sanat tanımın olsun o zaman.

KE: Hito Steyerl da senin gibi düşünmüştü. Bana “sen ‘messenger’sın” (haberci) demişti. Kabul edebilirim bunu. Dışardan birinin işini değerlendirmesi,  kendi pratiğini anlamana yardımcı oluyor.

ED: İşlerinde çok güzel bir şey var: azınlıkları veya az temsil edileni göstermek. Aynı zamanda, egzotikleştirilme, etnik belgeselleşme tehlikesi olan bir tarafı var. Ancak inanılmaz gerekli bir ses de çıkartıyor işlerin. “Sen yaptıklarını belgesel sayar mısın” gibi bir soru sormak istemiyorum, ama belgesel tekniklerinin bazılarını kullandığını söylemek lazım. Mesela, konu ettiğin gruplarla bir süre birlikte yaşıyorsun. Senin “attached observer” dediğin şekilde, ya da aktüel kamera kullanıyorsun. Bu yaptıklarınla ve kullandığın araçlarla, belgesele ve daha doğrusu ötekinin sesine ne kadar yaklaşıyorsun?

KE: Ben hep kendimi belgeselden uzak tutuyorum ama tabii yaklaşan bazı şeyler var. Benim gibi çalışan başka sanatçılardan haberim var, ama işlerini görmek konusunda çok büyük bir merakım yok. Her neyse, sanıyorum benim için en önemli olan, teknik ya da yöntem ve konu ettiğim insanlarla benim aramda bir bütünlük olması. Sadece bir film projesi olarak bakmıyorum konuya. Zaman içinde fark ettim ki projelerim aslında benim kendimi bulmam için birer araç.

ED: Ya da tersi.

KE: Nasıl yani?

ED: Taşıyacağı mesajı kendi bulan ‘messenger’ diyelim. Sen de onları filminde göstererek onların kendilerini tanımasını sağlıyorsun. Mesajı kendi bulan derken, aslında hem onlar için, hem de izleyen bizler için. O grupları daha iyi tanımak için bize olanakları bizzat sen sağlıyorsun. O açıdan da değerlendir, kendine haksızlık etme bence.

KE: Ya işte haklısın, ama ben kendim hakkında böyle bir ifade kullanmaya çekiniyorum. Egoizm gibi geliyor; mütevazı kalmak istiyorum.

ED: Binibining projesini montajlarken, güzellik yarışmasını düzenleyen kızların estetiğiyle montajladığını, onlara danışıp onlardan esin aldığını biliyorum. Senin bu işini belgeselden ayıran esas şey, kurguya yüklediğin değişik değer olabilir mi? Yani sanki gerçeği gerçeğe en yakın şekilde kurguluyorsun gibi...

KE: Son zamanlarda “raw” (“raw  footage”dan geliyor—katıksız, ham) olanla ilgileniyorum. B’Tselem arşivlerini görmemle birlikte başladı bu süreç. B’Tselem’in video departmanını kuranların eski belgeselciler olduğunu öğrenince, projeyle çok ilgilenmiştim. Bu kişiler, belgesel yapmayı bırakıp bu projeyi başlatmışlar.

ED: Öyle mi! Bak bu çok etkileyici.

KE: Evet, evet. Kurucusu Oren Yakabovic ve şimdiki yönetmen Yoav Gross’un ikisi de eskiden belgesel filmciymiş. “Ama sonra anlamsız gelmeye başladı, daha fazla yapamadık, ‘Shooting Back’ projesini başlattık” demişlerdi. “Shooting Back” beni en cok etkileyen projelerden biridir. Onlar, belgesele yepyeni bir boyut kazandırdılar. Müellifin olmadığı bir şey çıkarttılar. Bu, hem dünya için, hem de oranın halkları için son derece önemli bir projedir.

ED: Sen herhangi bir toplulukta gizli kamera kullandın mı?

KE: Kesinlikle hayır. Benim en sevmediğim şey budur. Çünkü ben önce bir arkadaş olurum ben o toplulukla, kameramı cebimden çıkarmam. Sonra, doğru zaman gelince, izin isterim. İzin verirlerse, yavaş yavaş çekmeye başlarım—sınırlarımı hissederek. İzin vermezlerse, katiyyen çekmem. İzinsiz çeken sanatçıların işini görünce de son derece sinirlenirim.

Geçen Berlin Bienali’nde böyle bir film görmüştüm. Beyaz Amerikalı Mark Boulous’un bir filmi. Nijerya deltasındaki petrol kaynakları ile ilgili bir film. Filmin bir bölümünde kameraman, sanatçı—her kimse—kamerayı Nijeryalı bir adama doğrultmuş, adam “çekme beni!” diyor, kamera hiç istifini bozmadan çekmeye devam ediyor! Dayanamadım, hepsini seyredemeden kaçtım Kunstwerke’den. Tüylerimin diken diken olduğunu hatırlıyorum.

Yael Bartana da İsrail’de ultra Ortodoks Yahudilerin yaşadığı bir mahalleye Purim bayramı sırasında kamera ile girip çekimler yapıp bunlardan bir film yapmıştı. Sanatçının “outsider” (yabancı) olduğu ve görüntüleri kaydedilen insanların kameranın varlığından pek mutlu olmadıkları çok açıktı.

ED: Binibining’in ilk versiyonunu, Fazla Mesai sergisinde, Pilvi Takala ve Mark Brogan işleriyle bir arada gösterdiğinde, işinde söylemediğin bir kısım görünür hale geldi: çalışmayla ilgili olan, zor koşullar. Mesela orada bir güzellik yarışması gösteriyorsun ve eğlenen insanlar görüyoruz. Fakat gerçekte bu insanların çalışma koşulları hiç de kolay değil. Son versiyonda bu sebeple mi röportajları ekledin işine?

KE: İkinci bir ses gerekiyordu o işte. Hakikaten o kadar karışık bir durum ki! Sen git İsrail’e, o kadar şey arasından, orada çalışan Filipinli göçmen hastabakıcı kadınların güzellik yarışmasını çek! Baksana, bu ufak cümle içinde bile ne kadar gariplik var! İşte bu durumun fazla komediye ya da sarkazma kaçmaması için biraz “intimate” (samimi) bir şey gerekliydi. Bu hayatı bizzat yaşayan insanların sesi gerekiyordu. James’in konuşması gerekiyordu mesela, ya da Mary Lou’nun. Proje sadece filmden ibaret olsaydı, onlara haksızlık olurdu.

ED: Dergilerden de bahseder misin biraz? Dergileri bu sunumun bir parçası yapmaktaki amacın neydi?

KE: Onların sesini ve ruhunu oraya taşımak. Filipin cemiyetinin birçok dergisi var İsrail’de: Focal, Manila Tel Aviv, Kapamilya, Mabuhay Israel, vs. Bu dergiler, Almanya’daki Türk göçmenlerin Merhaba dergisine çok benziyor.  Göçmenlerin çıkardığı dergiler, dünyanın her yerinde aynı şeylere hizmet veriyor. Topluluğu bir arada tutuyor, memleket özlemini gideriyor. Örf ve adetlerini, dillerini koruyor. Tıpkı göçmenlerin şehrin belli bir mahallesinde beraber yaşamaları gibi. O da aynı şeye hizmet ediyor. Mesela güzellik yarışmasının yapıldığı otogar Tachana Merkazit, tamamen göçmenlerin kontrol altındaki halka açık, kamusal bir mekan. Otogarın 5. katındaki dükkanların bulunduğu koridora “Manila Avenue” denir. Bütün dükkanlar Filipinililerindir, hastabakıcı kadınlar evde hastaya bakarkenki boş zamanlarında Filipin yemekleri yaparlar, sonra Cumartesi günleri bu Manila Avenue’de satarlar. Bazı dükkanlar Filipinler’den mallar getirir. Barlarda Filipin birası içilir. Kısacası, memleket özlemini gideren malların satıldığı bir yerdir burası. İstanbul otogarını andıran renkli bir karmaşa vardır orada. Bu arada, Almanya’da Türkler işyeri açabiliyorlar ama İsrailde’ki Filipinlilerin bu tür hakları yok. Tachana Merkazit’teki Filipino dükkanlarını Filipinliler açamaz, ancak İsrailli bir kocası var ise onun üzerinden açabilir. Çalışma izinleri sadece hastabakıcı olarak verilir ve 4 yıl ile sınırlıdır.

Dergilere dönersek, bu dergiler yaklaşık 10 yıldır çıkıyor. Dolayısıyla hepsini koyamazdım. Bir seçim yaptık ve benim hem görsel hem de içerik olarak ilginç bulduğum ve son 3 sene içinde yayımlanmış sayıların, kapaklarını, kronolojik olmayan bir sırayla müzenin bir duvarına, bir kolaj halinde yerleştireceğiz. Dergileri yan yana gördüğümüzde, çok ortak konu çıkıyor ortaya—güzellik sırları, sınırdışı etme, kadına yönelik şiddet, yani dövülmeler... Birçok kapakta, dövülen kadınların resimleri var, birçok kapaktaysa güzellik yarışmaları var. Sen bir seyirci olarak sergiye gittiğinde, İsrail’de yaşayan Filipinlilerin son üç senelik hayatlarını şöyle bir taramış olacaksın. Bir de ilginç bir şey: dergilerin arka kapakları genelde en büyük ve en pahalı reklamın yeridir. Biz gördük ki birçok dergi arka kapağına reklam almamış. Onun yerine İsa ikonu var. Altında da “Jesus I trust in you” yazıyor. İsa ikonu, benim de çok sevdigim bir imaj. Metruk bir binanın bir katında yarattıkları Divine Mercy Şapeli’nde de bu İsa ikonu var. İşte duvardaki kolajın içinde bu ikonu tekrarlayarak yerleştireceğiz. Bunu, dinin bu cemiyet için ne kadar önemli olduğunun bir göstergesi olarak kullanıyoruz.

ED: Sence sergideki bu imajlar Aşura ile Binibining’i birbirine bağlar mı? İki ayrı topluluğun sergi içindeki bir aradalığına yardımı olur mu?

KE: Tabii, İsa imajıi Aşura’ya bağlayacak. Tel Aviv’deki Filipinli göçmenleri İsa, İstanbul’daki Caferi azınlığı Hüseyin bir araya getiriyor/kenetliyor. Aslında ikisi de aynı yere geliyor: benim dine merakım.

ED: Evinde bir-iki kitap gördüm, biraz da konuşmalarında son dönem böyle bir eğilim fark ettim. Aşura videosunun taslak haline bakarken de biraz dini tutkudan (coşku anlamına gelen tutku) bahsettik. Sanki sende biraz dinle ilgili, yani dini kavrayışla ilgili bir merak var. Biraz bundan bahsetmek ister misin?

KE: Evet. Aşura’dan önce Binibining’le başladı. Doğuya gide gele başladı. İstanbul’u doğu saymıyorum ben, yani İstanbul’da doğu var ama biz oraya gitmiyoruz çünkü ‘cool’ değil. O zaman, doğu görmek için İstanbul’un doğusuna gitmemiz gerekiyor. Bu da utanç verici bir şey... Benim şehrim doğuyu bin küsür sene yönetmiş bir şehir. İmparator Konstantin kendini Roma’dan ayırarak kurduğu yeni imparatorluğun adına Doğu dedi, Bizans İmparatorluğu’nun 1.000 küsür yıllık ömrü ve Osmanlı’nın 500-600 yıllık hakimiyetini düşününce, 1.500 yıl Doğu’nun merkezi olan bir yerden bahsediyoruz. Ama ne yazık ki bir buradan doğuyu göremiyoruz. Burada Doğu var ama biz göremiyoruz. Tabii ki, bu, cumhuriyetle de alakalı. Onun getirdiği eğitim sistemimizle alakalı. Ben Kudüs ve Beyrut’a ilk gittiğimde, dinin topluluklar üzerindeki kenetleyici rolünün farkına vardım. Bu beni çok etkiledi. Bu ilgim, İbn-ül Arabi’yi keşfetmiş olmamla da alakalı. Aynı zamanlarda Canetti’nin “Kitle ve İktidari”nı da okuyordum.

ED: Aslında sen kitlelerle ilgili çalıştığın için, eninde sonunda buralara gelmen kaçınılmazdı belki de. Ritüellerin dinle bağlantısı malum, ritüelin özünde din var. Ama sanki kişisel ve insani olarak da başka bir perspektiften dine bakıyormuşsun gibi geldi. Hani kitleleri bir araya getiren tutkallara ilgin ve bunlardan biri olarak din... Hatta sen diğer tutkaldan nefret ediyorsun.

KE:  Evet milliyetçilikten nefret ediyorum.

ED: Kitleleri bir araya getiren tutkallardan bazılarından nefret edip, bazılarını onaylıyorsun. Bunlar işinde de görünüyor  aslında...

KE: Benim bir dünya özlemim var galiba. Hoşgörü, beraber yaşama, arkadaşlık, anlayış, davet etmek, misafirperverlik gibi şeyler... Ben bunlardan kurulu bir dünya düzeni olsun istiyorum. Bunlar cok “cheesy” şeyler gibi gelebilir kulağa, öyle de... Hani güzellik yarışmalarının sonunda soru cevap olur ya, yarışmacıların ağzından çıkan cevaplarla hep alay edilir... Biri der, “Sevgi, barış, kardeşlik!” Öteki der, “Balinaları kurtaralım, doğayı koruyalım”. Biz de güleriz, “Ne salak kız!” deriz. Ama bence çok haklı oldukları bir nokta var. Herkesin sonunda istedigi şey bu! “Sevgi, barış, kardeşlik!” Sürekli bir kavga, sürekli bir savaş halinde olmamak...

İnanan insanlarda gördüğüm ve beni etkileyen en önemli özellik, rahat ve sakin bir dünya görüşüne sahip olmaları. Bu kişilerin daha hoşgörülü olduklarını düşünüyorum. Acıya dayanıklı ve dünyadaki meselelerin çözümünü daha sakin gören kişiler olduklarını düşünüyorum. Benim yetişmemde bu yoktu, mesela ben tiyatro yapmaya başladığımda, orada hep bireyin başarısı önemliydi. Birey hep diğerini ezecek, ondan iyi olacak, kendini kanıtlayacak... Ben de öyle davranırdım. O dönemlerde İstanbul Kültür Sanat Vakfı’nda beraber çalıştığımız Dikmen Hoca (Gürün)— ki sonra doktora profesörüm olmuştur—bir gün bana, “Köken sen bazen farkında olarak veya olmayarak, insanların üzerine basıyor, kendi egon için, kendi başarın için bir şeyler yapıyorsun” demişti. “Onaylamıyorum, ama sen bunu yapmaya devam et, ben seni durduramam. Zaten bunu yapmayan yol alamıyor günümüz dünyasında. Bir gün beni anlarsın” demişti. Yıllar içinde ben değiştim, şimdi sana söylediklerimi söyleyebilir hale geldim. Yıllar sonra bir gün kendisini ziyaret ettiğimde , “hocam ben artık o evreden çıktım, sizi de hep saygıyla anıyorum” dedim. İşte bunları fark etmem, inanca olan yakınlaşmama denk düşüyor. Sonuç olarak, ben de, Durkheim gibi dünyadaki en büyük ayrımın inananla inanmayan arasında olduğuna inanmaya başladım.

ED: Bu günümüz kapitalizminin doğasında olan yarışçı nitelikle ilgili. Dinler her zaman alçakgönüllülüğü öne çıkarmışlar. Sadece doğuda değil, eskiden batının da kültüründe olan nitelikler bunlar. Ama zamanla dinlerin özünde yer alan bu nitelikler yaşam biçimleriyle değişime uğramış.

Daha önce dinle alakalı bir grupla çalışmışlığın oldu mu?

KE: Hayır, hayır. Din ile uzaktan yakından bir alakam olmamıştı küçükken. Bizim çevrelerde yetişen gençlerin hepsi için geçerlidir bu. Biz din denen şeyi ortaokulda haftada bir verilen din dersinde öğrendik. Çok da kafamız karışmıştı. Din hocası, Allah’dan, yaradılıştan, cennetten cehennemden bahsederdi, biz ağzımız açık dinlerdik. Hiç duymamışız ki daha önce! Soru yağmuruna tutardık hocayı, her şeyi sorardık: “ölünce nereye gideceğiz”, “mastürbasyon günah mı?” vs. İçimizden bazıları hocanın dediklerine kapılırdı. Onlar için çok endişelenirdik, “aman, bu çocuk dinci olucak” diye. Namaz kılan, iman eden insana bizim çevrelerimizde çoklukla “dinci” denirdi. Şimdi Türk halkında gördüğümüz AKP paranoyası da işte bu akıldan kaynaklanıyor. O kadar çok alıştırılmışız ki dinin kötü bir şey olduğuna...

Büyüdükçe kendim ilgilenmeye başladım dinle. Cumhuriyet ideolojisinin bize vermediği şeyleri kendi kendime kazandım. Çok da pozitif bir kazanım oldu. İnanca değişik bir bakış açısıyla yaklaşıyorum. İbn-ül Arabi’nin çok sevdiğim bir sözü vardır: “Onlar her biri kendi peygamberlerine inandılar, ben onların inandığı her şeye (beraber) inandım.”

Bir de şuna inanırım: hepimiz peygamber olabiliriz, hepimiz filozof olabiliriz. Ama ne yazık ki, günümüzde insanlık öyle bir sistem kurmuş ki, sen fikir üreten değil, tüketen olmak zorundasın. Kendi başına bir diskur kurmayan ama sürekli  kuranların isimlerini “drop” edip kolaj yapan birey tipi çıkmış ortaya. Akademik hayatta çok görüyorum bunu. Ama benim zamanla gezerek ve görerek öğrendiğim şu: Herkesin öyle bir kapasitesi var ki, tanrı bile olabilir. Ben bunun üzerinde duruyorum. Yani ben de değerli bir şey diyebilirim, üretebilirim.

Hep örnek veririm, Beyrut’daki asistanımın annesi, hayatımı değiştirmişti. Madam Delifer, Adanalı bir Ermeni ailesinin kızı. Cumhuriyet sonrası baskılar sonucu Türkiye’den göçmüşler.  Simdi Beyrut’ta bir lisede felsefe hocası. Çok okuduğunu bildiğim icin “nerede kitaplarınız?” diye sordum bir gün. “Üzerinde oturuyorsun” dedi. Kasa kasa kitaplar üzerine örtüler örtülmüş—kanepe olmuş. Kadın, bilgisini göstermiyor, onun içinde yaşıyor. Onda gördüğüm mütevazılıktan çok etkilenmiştim. Günlerce, hayattan, felsefeden, yemekten konuştuk. Onun Plato kadar önemli, Nietzsche kadar değerli olduğunu düşünüyordum. Oysa ki hiç kimsenin tanımadığı bir kişi o. Ama işte, dünyada herkes değerli ve muktedir.

ED: İnsanın değerinden bahsediyorsun. Bu, işinde de var. Pek  bilinmeyen topluluklarla ilgilendiğinden, değeri belirlenmemiş, esamesi okunmayan toplulukların ürettigi bir sosyal değer var işlerinde. Ama bunun bahsi geçmiyor hiçbir yerde. Sen onları seçip göstererek bu grupları değerli kılıyorsun. Herkesin üretebileceği bir değer olduğunu söylüyorsun. Bu büyük kolektife nasıl bir katkıda bulunduğumuz...

KE: O zaman kolektif de güçleniyor! İşte bu bireysellik beni sıkmaya başladı, anlayacağın. Ama ne gariptir ki, bu bizim yaptığımız iş de tamamen bireysellikle ilgili.

ED: Çok iyi bir soru değil ama... Sanatın değiştirme kapasitesinden bahsedelim. Senin üretiminle böyle bir dileğe katkın olabilir mi? Yoksa daha çok deneyim kazanıp kendimi eğitmeliyim, nasıl olsa yansır, mı diyorsun? Merak ettim...

KE: İkincisi. Önce kendini bileceksin, yani nefsini bileceksin. Önce onu öğrenmelisin. Benim içimde yaptığım işle dünyayı değiştirmeye dair en ufak bir his bile varsa tenkit ettigim Batı bireyselciliğine yaklaşmış oluyorum.

ED: Kendini konudan ayırmış ‘mesafeli gözlemciye’ de yaklaşmış oluyorsun...

KE: Evet. Bu tür şeylerle pek ilgim yok. Benim buradaki ilgim, kendimi tanımak— bunu hedef alıyorum. Benim insanları değiştirme gibi bir isteğim yok. Bir insanın başkalarını, çevresindekileri ya da doğayı değiştirme hakkı olmadığına inanıyorum. Ama bize verilen eğitim, bireyin dünyayı değiştirme yeteneğinin olduğunu öğretmişti. Mesela “Bir Türk dünyaya bedeldir” gibi saçma sapan sözlerle eğitildik. Gördüğüm bazı dindar çevrelerde, onlar insanlığı başka bir insanın koyduğu kuralların yönetemeyeceğine inanıyorlar. Biz bunu negatif bir yaklaşımla şeriat diye kesip atıyoruz. Allah’ın gönderdiği yasalar diye yukarıdan bakarak eleştiriyoruz. Ama ben bunda sağlıklı bir taraf da buluyorum, çünkü nasıl bir insan başka bir insanın ölümüne karar veremezse, seçilmiş bir insanın da diğerlerini yönetmesinin absürd olduğu sonucuna vardım.

İnançlı insanlarda gözlemlediğim bir şey, insanın üzerindeki bir veya birden fazla gücü kabul etmeleri. İşte bunlardan korktukları, sakındıkları için kendileri öyle büyük ve yıkıcı adımlar atamıyorlar. Mesela doğa ile ilişkileri farklı. Doğayı değiştirmekten çok, onun akışına dahil oluyorlar. İşleri akışına bırakmak ve sabır—bunlar bireysel takılan insanların pek hazmedemediği şeyler. İnsanlık birçok nehrin akışını değiştirdi; daha fazlasını istedi barajlar kurdu; sabredemedi kanallar açtı. Örneğin Süveyş Kanalı. Musa da yarmıştı o denizi Firavun’dan kaçmak için, ama sonra kapattı. Ama şimdiki kanal bir daha kapanmamak için açıldı. Bilmem anlatabiliyor muyum... İşte benim ilgimi çeken yaşam modeli bu: insandan daha güçlü bir şey(ler)in olduğunu kabul edip yaşamak. Çünkü kontrol edemeyeceğimiz şeyler var. İşin özü bu aslında... Böyle yaşayan insanlara büyük saygım var. Mesela İsrail’deki Filipinli arkadaşlarım. Ne zaman moralim bozuk olsa Facebook’tan bulurum bir tanesini, dökerim içimi. Çok da güzel öğütler verirler. Çok şey öğrendim onlardan. Benim yetiştiğim çevrelerde birçok insan, onları görse, “Aman canım dindar kadın işte, cahil! Bak ot gibi evde oturuyor” der. Ama bu insanların hayata yaklaşımı beni cezbediyor. Belki de onlar gibi yaşamadığım için ve hiç yaşayamayacağım için beni cezbediyor olabilir. Şu anda bir ikilem içindeyim, onu fark ediyorum: hem o tür bir hayat tarzına öykünüyorum, hem de bireyin ön planda olduğu Batı kültürünün içinde yaşıyor ve çalışıyorum. Ama belki de o modellere bakarak ileride kendime daha farklı bir yol çizebilirim.

ED: Sanırım bütün yanlış anlama tam olarak dine ait olmayan yaşam biçimleri ve gelenekleri din saymak üzerinden gelişiyor.

KE: Evet, yani senin dediğin gibi, insanları olduğu gibi kabul etmek önemli. Bu, dinle olsun, bilimle olsun, ideolojiyle olsun, neyle olursa olsun, yeter ki olsun! Benim tek istediğim o. Bu sahip olabileceğimiz en büyük meziyet, ama şu anda etrafımızda kimse bunu yapamıyor. Bak, şu an Avrupa’daki yabancı düşmanlığından da bahsedebiliriz...

ED: David Harvey’in batıdaki çoğu üniversitede bulunan kültürel çalışmalar derslerine yönelik bir eleştirisini hatırlıyorum. Bu, daha çok edebiyat üzerinden örnekler vermiş olduğu bir makaleydi. Özetle, “Biz Doğu’yu merak ettik ama bir Çinlinin okuduğu gibi okuyamadık metinleri, anlamı o kültürden bakarak çıkartamadık, yine kendimizinkiyle okuduk” diyordu. Doğu’yu merak etmek ancak anlamamaktaki ısrar... Bu bana tuhaf geliyor.

KE: Merak başlı başına bir konu aslında. Merakın tehlikeli bir tarafı da var. Yani, merak ne kadar gerekli? Biraz düşünürsek temsiliyet meselesine geri dönüyor bu. “Curiosity killed the cat, information made it fat” diye güzel bir İngiliz atasözü vardır. Oliver ile konuşmamızda, Çin kültürünün başka kültürlere olan meraklarındaki eksiklikten bahsetmiştik. Merak Batı’da daha çok mu var sence? Batı kültüründeki belgesel geleneğine bakalım mesela. Başkalarının hayatları üzerine binlerce film yapılıyor. Merak edilip yapılıyor bu filmler. Ama sonra o filmin izleyici üzerinde bıraktığı aura’dan ne haber? Seyirci diyor ki “Çok güzel bir belgesel seyrettim, ama yazık yahu, nasıl yaşıyor o insanlar...” Bu şekilde tepkiler cıkıyor. Acaba bunu elde etmek için mi yapılıyor bazı belgeseller? Sanat işi de bunun için mi yapılıyor? İşte o merak sonuçta bir tür ‘co-existence’ yaratmıyorsa tehlikeli bir merak. Çünkü o durumda geriye ‘patronizing’ bir aura bırakıyor.

ED: Turizm gibi. İçselleştirilmeyen seyahat...

KE: Sen fazla iyimser yaklaştın. Ben daha acımasız bir söz kullanırdım!

ED: Mesela WEDDING’de para toplayan insanları gösteriyorsun. Türkiye’den olduğumuz için biz bunu tanıyoruz. Bu bir sosyal yardımlaşma, dayanışma türüdür. Evlenen insanlara, yakın tanıdıkların yardım etmesidir, ama uzaktan bakıldığında çok kapitalist bir şey olarak görünüyor.

KE: Evet aynen bu türde yorumlar geliyor.

ED: Aşura videosu da aynı şekilde. Görenler, “bunlar fanatik” diyecek, “bunlar bir araya gelip bina da yıkar!” diye düşünecek. Halbuki bir araya gelip ağlayan bir gruptan bahsediyoruz. Bir araya gelip ağlayan insanlardan neden korkulur ki, değil mi? Dolayısıyla, senin o meraka işlerinle nasıl cevap verdiğin önem kazanıyor. Sen ne düşünüyorsun bu konuda?

KE: İsviçre’deki izleyicinin nasıl hissedeceğini kontrol edemeyiz. Bu bütün Avrupa’daki seyirci için böyle. Belki işin güzelliği de burada. Tabii ki öyle görecekler, ama ben öyle görmüyorum. Benim gibi görmek için, beni görmeleri lazım, Türkiye’yi tanımaları lazım, başka kültürlerle, başka dinlerle biraz daha haşır neşir olmaları gerekir, ama bu onların kendi yapabilecekleri bir şey değil. Onlardan böyle bir beklentimiz olmaması lazım. Onların suçu yok.

ED: Bu konu şuradan aklıma geldi: Aşura’da yer alan, camide çekilmiş görüntülerin bir kısmında, arka planda Arapça harfli yazılar var. Şimdi sen bu sergiyi İsviçre’de yapacaksın. İkimiz de çok iyi biliyoruz: Yabancı medyada Türkiye ile ilgili bir ‘newsreel’ hazırladıklarında görüntülerde genellikle önce türbanlı bir kadın olur, sonra Türkçe tabelalar, sonra bıyıklı birkaç adam görülür, seni beni göstermezler, çünkü biz Türk imajına uymuyoruz, ‘bozulmuşuz’ adeta. Bu tarz bir imaja alıştırılmış bir seyircinin, filminde Arapça harfleri görmesi, farklı algılama ihtimali seni tedirgin ediyor mu?

KE: Hiç etmiyor. Herkesi memnun etmek mümkün değil. Bir sanat eseri herkese ulaşacağım derse, bir problemi vardır—hata edersin. Seyirciyi, kendi gözünle bakması için eğitemezsin—bence o yanlış bir şey. Benim işimi gören yüz kişiden biri o işten bir şey alsın, benim için yeterli bu. Bazen de, tepki anlık olmaz, işi gören seyirci, yıllar sonra ona bir tepki ya da anlam verebilir.

Aklıma dinle ilgili başka bir şey geldi. Dinde birçok bilinmeyene inanılıyor. Bilimde ise tek bir çözüm var. Son bir makalesinde Terry Eagleton da bahsetti din ile sanat bu açıdan birbirlerine yakın duruyorlar diye. Çünkü ikisi de soyut, elle kolay tutulamaz kavramlar üzerinde duruyorlar—bilimden farklı olarak.

ED: Aslında bilim de biraz buralara geldi, doğruyu iddia edememe noktasına...   Dediğin gibi, modernizmin dayattığı bilim, tek doğru üzerine kuruyor kendini. Bundan ayrıldığında, patlıyor sistem. Zaten şimdi, her şeyi bir tasnif sistemine sokan batı aklının bilimsel olarak da çökmekte olduğu tartışılıyor. Yani, büyük bir genellemeyle insanlar mutsuz ve...

KE: Burda izninle lafını keseyim. Mutsuzluk dedin. Filistin ve İsrail’i karşılaştırayım. O bölge, benim için doğu ve batının gerçekten kesiştiği bir nokta. Politik olarak son derece kaotik bir durum var. Ama Batı Şeria’da yaşadığın zaman fark ediyorsun ki oradaki insanlar ne olursa olsun daha mutlular. O kadar büyük sorunları olmasına rağmen, ağır bir işgal altında yaşamalarına rağmen bir ümit var. İsrail toplumunda, özellikle laik kesiminde derin bir ümitsizlik vardır. Ağırlıkla Batı kültürünün yaşandığı bir toplum orası. Ümitsizlik, Batı dünyasının durumunu özetleyen en önemli sözlerden biri olabilir. İnancın reddedildiği toplumlarda ümitsizlik olduğunu söylemek, çok büyük bir abartma ve yanlış bir genelleme olmaz. Hani küçükken İskandinavya’nın refah seviyesinin falan yüksek olduğunu okurduk... Ama sosyal olarak ümitsizlik yaygındır. En çok intihar vakası da burada gerçekleşiyor.

ED: Dini ve sosyal ritüeller bu coğrafyalarda o kadar kuvvetli olmadığından mı?

KE: Olabilir. Ama din dışı ritüeller de var. Her zaman vardı. Mesela Filipinliler hem kilisedeki ritüelleri yapıyorlar, hem de güzellik yarışmalarını düzenliyorlar. Filipinler güzellik yarışmalarını sosyal bir ritüel olarak kullanıyor; bunları, toplumu kenetlemek, bir araya getirmek için bir tutkal olarak görüyor. Su ve ekmek kadar hayati bir şey bu ritüeller. Röportaj yaptığım herkese şu soruyu yönelttim: “Bir gün gelir de hiç güzellik yarışması düzenleyemezseniz, ne olur?” “Yaşayamayız” (We can’t go on living) dediler. Kiliseye gitmeyen, inanmayan adamın da bir çeşit ritüel yapması lazım. Ve bunu hep başkalarıyla beraber yapıyor. Yani insan yalnız değil. Mutlaka bir sosyal paylaşım olması gerekiyor.

Önümüzdeki aylarda Binibining ve Aşura projelerimle ilgili bir konferans vereceğim. Benden bu konferansa bir başlık koymamı istediler. Ben de “One is a lonely number” dedim. Bu çok yakın arkadaşım Gül’den esinlenerek koyduğum bir başlık. Depresif bir haldeyken, kendimi yalnız hissediyorken Gül’ü arayıp dert yanmıştım. O dinliyor, ben konuşuyordum. “Sanırım yalnız kalmayı öğrenmem lazım” dedim sonunda. Gül de dedi ki “O saçma sapan bir şey! Biz hepimiz denedik onu, ama yok öyle bir şey. Olmuyor!” dedi. Bilim olsun, din olsun, ne olursa olsun, benim için mübahtır. Yeter ki insanları kenetleyen bir şey olsun. İşte ben de, o, insanları kenetleyen şeylerle ilgileniyorum.

ED: İnsanları bir araya bağlayan tutkallara bakıyorsun.

KE: Aynen.

ED: “Çok steril bir hayat yaşıyorsun” mesajını kabul ettik. “Bakın, başka bir araya geliş, başka başka hayat biçimleri var” diyorsun, ama bu birleştiricileri, tutkalları, işinde görünür kılmak ne kadar ilgini çekiyor? İşlerinde belli yerlerde cereyan eden şeyleri çekiyorsun, ama benim gördüğüm kadarıyla, esasında, işlerin bu birleştiricilere çok vurgu yapmıyor. 

KE: Kör göze parmak basmıyorum. Akademik çizgideki gibi “bakın bu tutkalları göstereceğim” diye yola çıkmıyorum, zaten o tutkallar işin içinde var. İşlerimi montajlarken ritm çok önemlidir. Çoğu zaman, çektiğim durumlarda zaten var olan müziğin enerjisi ile başlıyorum montaja. O müzik beni yönlendiriyor. Hem WEDDING hem de Aşura’da beraber yapılan dans veya hareketler insanları kenetliyor. Buna “muscular bonding” diyebiliriz. Caferilerin cami inşaatında vurdukları desteler, Aşura filminin ilk 10 dakikasını oluşturuyor. Ben de o destelerin ritmi ile kenetliyorum videoyu, montaj yaparken o ritm bana yön veriyor. Ama bunları,  çok fazla altını çizmeden, “bu bir tutkaldır” demeden gösteriyorum.

ED: Uzun vadede ilgilerinde değişmeler, ileriye yönelik bir kayma öngörüyor musun? Aşura’dan sonra ilgileneceğin bir gelecek projen var mı?

KE: Var. Batıdaki gey kültürüyle ilgili bir iş yapmayı planlıyorum. Yaklaşık 5 senedir, aynı kamerayla dünyanın çeşitli yerlerinde ‘gay parade’leri çekiyorum. Yakın bir zamanda ‘gay parade’ler üzerine bir iş yapacağım. Bu daha kişisel bir proje olacak. Sonuçta benim de dahil olduğum bir grup. Aynı zamanda rahatsızlığını duyduğum bir durum. Belirli bir giyim kuşam kodu var, üniforma giyer gibi. “We are here, we are queer!” olarak ifade edilen sivri dilli bir ‘identification’ (kimlik benimsemesi) var. Kendileri için tanımlanmış mekanlara gidiyorlar, vs. Bir taraftan kendilerini toplumdan ayrı tutuyorlar, diğer taraftan herkesle aynı sosyal haklara sahip olmak için çaba sarfediyorlar. Zannediliyor ki, bu eşcinseller için en ideal ve yegane yaşam tarzı. Ancak dünyanın başka bölgelerinde böyle olmayan eşcinsel yaşam tarzları var. Gelecek projemde biraz bunları kurcalamak istiyorum.

Daha uzun vadeli düşündüğümde, en önemli projem, bir şeyi temsil etmeyi tamamen bırakmak olabilir. Zaten öyle bir meylim var. Sanırım şu anda yaptığım projeler sanat dünyasında görülen pratiklerden farklı bir pratik; biraz etnolojik bir yaklaşımım var. Ama bu da nereye kadar? Bir gün bu da biter. Hepsini bırakıp yazmaya başlayabilirim; yani görselliğin dışına çıkabilirim.

ED: Yazıya dönmek istemeni anlıyorum. Görsel temsil etmeyle ilgili ben de dertliyim. Herhangi bir şeyi temsil edebilmenin yöntemi, bir şeyi “o” olduğu halinden arındırmayı, eksiltmeyi gerektirir. Her temsil, bir şeyleri görmezden gelmek durumundadır. Bu kadar insanla ilişki halinde ürettiğin filmleri yaparken bazı anlatılamayan deneyimler, fikirler de kazanıyorsun. Sen bir tür bilgi üretiyorsun burada. Bu, görsel olarak sunduğun şeyde eksik olanı yazıyla dağıtma isteği olabilir mi?

KE: Bizim coğrafyamızda haşır neşir olduğumuz dinlerden iki tanesinin, Yahudilik ve Müslümanlığın görselle arası yok mesela. Hıristiyanlikta görsel çok güçlü, İstanbul’daki kiliselerdeki İsa ikonlarından biliriz bunu biz. Hepsi de çok didaktik şekilde çizilmiştir.

ED: ”Vitraylar halkın okuludur!” Vitraylar, ikonoklastik dönemden sonra, okuma yazma bilmeyen halkı eğitmek amacıyla kullanılmıştı...

KE: Evet! Ama işte bu, biraz kolay ve rahat bir temsil. Senin üzerine çıkan, domine eden imge dünyası bu. Müslümanlıkta ya da Yahudilikte bu yok. Hiç bir sinagogda Musa ikonu bulumazsın. Peki bunca aklı başında insan—aklı başında diyorum çünkü belli ki büyük kitleleri peşlerine takabilmişler—görsellere neden karşı çıkmışlar? Görsel çok kolay olduğu için mi, yoksa insanları aldatabileceği için mi?

ED: Hep tartışageldiğimiz Batı kültürü, sonuçta tasnif sistemlerini yaratan, felsefeyi kitaba döken, tartışılır hale getiren, temsil eden kültür. Doğu biraz da “Ben kimim ki temsil edeyim?” diyor.

KE: Aynen, aynen, işte bu. “Ben kimim ki?” Çok teşekkür ederim! Bu çok önemli! Bak şimdi rahatladım! “Ben kimim ki” demek çok önemli. İşte benim tüm tasam bu.

Ama birçok insan ona karşı çıkıyor: Ben buyum diyorlar. Ben yaparım! Bazı insanlar hayatın akışını kendilerine göre değiştirmeye çaba sarfederken, bazı insanlar da ben kimim ki dünyayı değiştireceğim diyor. Bu tarz düşünen insanlara genelde yukardan bakılıyor; dünya işleriyle ilgilenmiyor diye hor görülüyorlar, koyun gibi yaşıyorlar deniyor. Ama ben “Ben kimim ki” diyen bir insanın büyük savaşlar çıkartabileceğine inanmıyorum. Dünyanın bu tür insanlar tarafından yönetilmesini istiyorum. Böyle bir adam kitleleri peşine takıp “hepinizi  öldüreceğiz” diyemez. Platon “yönetici, filozofların arasından seçilmelidir” deyince bence böyle bir şeye işaret ediyor.

Gündelik hayatımıza da işlemiş bu durum. Mesela, CV diye bir şey var etrafımızda. Yaptığın kadar var oluyorsun.

Sen de, ben de, az üreten insanlarız. Şimdi bu bizi az mı sanatçı yapar? Yani üretimin kadar mı yaşayacaksın?

ED: Ben bazen yapıp da göstermiyorum!

KE: Ne güzel! Ben buna çok öykünüyorum. Bu nedenle seninle söyleşi yapmak istedim. Çok da memnunum konuşmamızın geldiği noktadan. Ama işte bizim gibi insanlar da çok başarılı olmuyorlar.

ED: Global kapitalizmi eleştirip eleştirip, kariyer odaklı sanatçı olmayı  düşünemiyorum. Bu konulara idealist bakıyorum. Evet, kendine göre arızaları da var. Mesela, görünürlülük azalıyor, farkındayım. Ama zerre kadar umursamıyorum.

Sen bir insanın üzerinden bir iş üretmiyorsun. Bir konu belirliyorsun. Örneğin, “Ahmet” üzerinden bütün hikaye kurgulayamıyorsun. Sen “Ahmet”e inanmıyorsun ki. Sen bir insanın “ben” demesine inanmıyorsun. Ve bundan hoşlanmıyorsun, bu nedenle kitleleri konu alıyorsun. İzin verirsen ben böyle okumak da isterim işlerini. Tüm bu konuşmalardan ben sanırım neden bir bireyi göstermediğini anladım.

Şimdi, güncel sanat, modern sanata tepki olarak, sanatçının biricik bir müellif olmaması, dahi olmaması ve ‘herhangi biri’ olması söylemi üzerine gitti;  modern sanattan kendini böyle uzaklaştırdı. Ama şimdi sanatçıların bunu üstüne basa basa belirtmek zorunda bırakılmaları bana acıklı geliyor. Ben aslında sanatçı bile görmüyorum kendimi diyorsun. Yani bu demek oluyor ki sanatçılar hala yüksek sanat üretiyorlar. Aslında bundan çok önceleri uzaklaşmış olmamız gerekiyordu.

Yalnız ben senin biraz önce söylediğin “daha az başarılı olma” durumuna katılmıyorum. Daha insani olabilir belki de, bir değer üretimi söz konusu olabilir...

KE: Benim o konuda ümidim var. Hala bizim gibi çalışan insanların kabul edildiğine inancım var. Ama yine de sistem diğerlerini daha üste çıkaracak her zaman. Hırslı, hırçın, kariyer koreografisini iyi yapmış insanlardan oluşacak sistem. Bir yerde sergi yapmak, her zaman çok iyi sanatçı olunduğunu göstermiyor, yani bir iki yemekte küratörlerle doğru bağlantıları kuran adam, istediği gibi kendine sergi çıkartıyor. Bunu reddeden insanlar var ve onlar benim daha çok ilgimi çekiyor. Ama sistem öyle bir başarılı insan resmi çizmiş ki, insan tuttuğunu kopartır inancı yaygın... “Ben kimim ki”diyen adam öyle davranmıyor.

ED: Her şeyi doğru yapma zorunluluğu var sanatçının. Eskiden, yani bohemken, sanatçı daha özgürmüş bu anlamda. Şimdi “business” modeline kayış var. Mac kullanan, DVDlerini zamanında yollayan, içki içen ama iş yapacağı zamanlarda dikkat edip az içen sanatçı... Mladen Stilinovic, “Batılılar ilginç iş üretmiyor çünkü tembel değiller, Doğulu sanatçılar tembellerdir” diyor. Buradan senin çalışma takıntına da değinebiliriz istersen. Zaman içinde değiştiğini ben de fark ettim. Analitik düşünme süreçlerinden daha içselleşmiş bir çalışmaya doğru mu yöneldin acaba

KE: Evet, bu karanlık odada prizi bulmak gibi. Önceleri, panik içinde, her yöne saldırarak zar zor buluyordum prizi. Bunu yaparken de, bazı şeyleri kırıp döküyordum. Şimdi ise kendimden emin adımlarla ve sakince buluyorum aradığımı. Yaş ve tecrübe bunu çok etkiliyor. İşlerinin seyirci tarafından görünmesi de etkiliyor. Her sergi, her konuşma, bu rahatlama sürecine yardım ediyor. İşine de daha iyi davranıyorsun. Önceleri kabul edilme ya da performans stresinden dolayı takıntılı bir şekilde çalışıp kendi malzememe de eziyet ederdim. Mesela WEDDING böyle bir süreçte çıkmıştı. Özel hayatımı da etkilemişti. O dönemdeki sevgilim o işi pek sevmezdi, çünkü ben o işin montajında çok zaman harcardım, boş zamanımı montajla doldurdum.  TANKLOVE oldukça fazla bir performans anksiyetesiyle üretildi, özellikle de kendime kendime koyduğum bir takım sınırlamalarla... Şimdi ise olayların akışına biraz daha fazla bırakıyorum kendimi. İşin özünü fark etmeye başladım. Bütün bunlar, konuştuklarımızla, doğayı değiştirme takıntısıyla ilişkili.

Ben Mladen Stilinovic’in o metninden hep çok etkilenmişimdir. Çalışma şeklimi değiştirebilirim, ancak tembel olamam ben. Tabiatıma aykırı tembel olmak.

ED: Yok öyle demedim, sen bu işi seviyorsun tabii ki. Sevdiğin için çalışıyorsun o ayrı...

KE: Çalışmak imandan gelir diye bir laf vardır ya, benim de hareket halinde olmam gerekir. Aileden de geliyor bu görüş. Ama Stilinovic’in dediğini çok iyi anlıyorum. Kafa hep o kadar meşgul ve dolu ki o kafayı boşaltmak gerekiyor. İnsanlar sistem tarafından sürekli meşgul tutuluyorlar, herkes her zaman bir şeyler yapıyor. Televizyon olsun, bilgisayar olsun, sürekli bir ekrana bakıyorsun örneğin. Sürekli gürültü var hayatımızda. Mladen Stilinovic ise tembelliğin içinde çalışmayı buluyor. Diyor ki, ben uyurken düşünüyorum. Ve sonra gidiyor uyuyor galerinin içinde.  

ED: Buradaki tembelliği ben biraz anti-kapitalist bir taktik diye anlıyorum.

KE: Biz hep seninle aramızda diyoruz ya... “Çalışıyorsun, çalışıyorsun da ne oluyor!?”

SON